De overheid is geen jury van de journalistiek

De verhouding tussen overheid en journalistiek stond de afgelopen weken in meerdere gemeenten onder spanning. In Breda, Nunspeet, Zaanstad én hier in Ede speelden opvallend vergelijkbare kwesties, waarbij politici zich steeds vaker opwerpen als jury van de journalistiek.

Opinie

Die ontwikkeling raakt aan een fundamenteel principe van de democratische rechtsstaat: macht en tegenmacht hebben ieder een eigen rol. De overheid bestuurt en legt verantwoording af. De journalistiek controleert die macht, onafhankelijk van de overheid. Zodra bestuurders zich gaan uitspreken over welke journalistiek serieus genomen moet worden, welke vragen een antwoord verdienen of wanneer een redactie mag publiceren, vervaagt die rolverdeling.

Breda: Selectie aan de poort

In Breda schreef het college onlangs in antwoord op raadsvragen dat de gemeente bij onderzoeksjournalistieke verzoeken eerst kijkt naar “de achterliggende gedachte en insteek van de journalist”. Ook werkt Breda alleen mee wanneer een journalist zich volgens het college “aantoonbaar verdiept heeft” in de lokale situatie. Daarnaast stelt het college dat het niet “zomaar” meewerkt aan onderzoeksjournalistiek die volgens de gemeente “heel breed is geformuleerd”.

Daarmee beoordeelt de gemeente niet alleen het informatieverzoek, maar ook de journalistieke insteek en de achtergrond van het verzoek voordat zij besluit mee te werken. Ze gaat daarmee op de stoel van de journalist zitten.

Nunspeet: Persoonlijke aanvallen

Iets dergelijks gebeurde ook in Nunspeet, maar het ging daar nog een stap verder. Tijdens een officiële raadsvergadering gebruikte vertrekkend SGP-wethouder Jaap Groothuis, die 12 jaar lang als een regent alle grondzaken, bouwvergunningen én handhaving had bestierd, zijn afscheidsspeech om vrijwel iedereen die hem de afgelopen jaren kritisch had benaderd eens stevig de oren te wassen: politieke tegenstanders, inwoners én de media.

Ook onderzoeksjournalist Gep Leeflang van de Stentor, die onderzoek deed naar de gemeentelijke achterkamertjes en daarvoor een Tegel won, moest het ontgelden. Volgens Groothuis maakt hij er een “hobby” van bestuurders “kapot te schrijven”. De speech leidde tot grote ophef, haalde de landelijke media en werd op YouTube veel bekeken. Zo persoonlijk werd de aanval dat burgemeester Celine Blom hem tijdens de vergadering tot de orde moest roepen.

Ede: Jarenlange delegitimering

Ook in Ede is dit patroon herkenbaar. Hier verschoof de ambtelijke en bestuurlijke aandacht de afgelopen jaren stelselmatig van de inhoud naar het medium. Burgemeester René Verhulst hield de Edese Vos jarenlang doelbewust buiten de deur, weigerde normaal journalistiek contact, sprak publiekelijk over artikelen als “smurrie” en stelde tijdens een openbare bijeenkomst zelfs dat de betrokken verslaggever “geen journalist” zou zijn.

Van zo’n bestuurlijke houding kan een zogenoemdchilling effect uitgaan: niet alleen de directe relatie met het bestuur wordt geraakt, maar ook de bereidheid van anderen om publiekelijk aan een medium mee te werken. Pas na interventie van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) bood Verhulst zijn excuses aan voor deze uitspraken. Hoewel daarmee een eerste stap is gezet richting professioneel herstel, blijft ook in Ede de fundamentele vraag overeind of bestuurders de onafhankelijke controlerende rol van de journalistiek voldoende respecteren.

Zaanstad: Poging tot eliminatie

In Zaanstad werd de positie van een kritisch lokaal medium zelfs onderwerp van de coalitieonderhandelingen. Nog vóór de installatie van het nieuwe college zei beoogd wethouder Harrie van der Laan na een verkiezingsdebat: “De Orkaan is de eerste die eruit vliegt als ik wethouder word.” Later bleek dat de positie van het medium inderdaad een expliciet onderhandelingspunt was tijdens de formatie. In het coalitieakkoord stond dat het college de aanwijzing van De Orkaan als lokale media-instelling (ze vormt ook de lokale publieke omroep) wilde “heroverwegen en aanbesteden”.

Juridisch bleek die passage onhoudbaar, waarna de coalitie de tekst moest aanpassen. De kritiek van onder meer de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) en de Nederlandse Lokale Publieke Omroepen (NLPO) werd vervolgens afgedaan als “een frame van de media”. Ook vond de coalitie dat De Orkaan had moeten wachten met publiceren totdat de politiek haar uitleg had kunnen geven. Een blinde vlek: noch de inhoud, noch het moment van publicatie is aan een gemeentebestuur, maar aan een onafhankelijke redactie.

De overheid is geen jury

De vier voorbeelden verschillen sterk van elkaar. Toch draaien ze uiteindelijk allemaal om dezelfde vraag: waar eindigt de rol van de overheid als informatieverstrekker en waar begint de neiging om ook de journalistiek zelf te willen beoordelen?

Een overheid hoeft kritische journalistiek niet leuk te vinden. Zij hoeft het ook niet eens te zijn met de conclusies van een artikel. Maar die overheid is géén jury van de journalistiek. Zij bepaalt niet wie journalist is, welke vragen legitiem zijn en wanneer een redactie mag publiceren.

In een democratie hoort het te gaan over de democratische controle op de macht, niet over het beoordelen, diskwalificeren of tegenwerken van de controleur.