Zelfs de paarse heide blijft uit: natuur rond Ede staat onder druk

Wie deze weken over de heide rond Ede loopt, ziet veel bruine struiken en opvallend weinig paars. De droogte laat zich deze zomer duidelijk zien. Tegelijk kampt de Veluwe al veel langer met verdroging, verzuring en stikstof.

Volkskrant-journalist Caspar Janssen trok deze zomer door de Veluwe en bezocht daarbij ook de Ginkelse Heide, Planken Wambuis, Otterlo, Lunteren en Nationaal Park De Hoge Veluwe.

Op de Ginkelse Heide treft hij een grotendeels geel, vergrast heideveld aan, met hier en daar nog wat struikheide. Vlinders ziet hij er niet.

Chris van Swaay, al meer dan dertig jaar coördinator van het landelijke Meetnet Vlinders, vertelt dat de heivlinder op de Veluwe nog op ongeveer 1 procent zit van het aantal dat dertig jaar geleden werd geteld. Twintig jaar geleden zag hij soms tientallen exemplaren op één pol struikheide. Nu is dat volgens hem onvoorstelbaar.

Door de droogte vinden rupsen minder voedsel en vlinders minder nectar. Door het teveel aan stikstof verdwijnen geschikte planten en groeien open zandige plekken dicht.

Rond Ede extra kwetsbaar

De westelijke Veluwe is volgens Van Swaay extra kwetsbaar. De arme zandgrond biedt weinig weerstand tegen verzuring, terwijl direct daarnaast de intensieve veehouderij van de Gelderse Vallei ligt.

Vanaf de Ginkelse Heide richting Planken Wambuis, De Hoge Veluwe en verder naar het oosten ziet Van Swaay geleidelijk meer vlinders. Daar zitten plaatselijk leemlagen in de ondergrond en is de bodem kalkrijker.

Dat maakt de omgeving van Ede kwetsbaar: hier komen de voedselarme zandgronden van de Veluwe en de intensief gebruikte Gelderse Vallei bij elkaar.

De Otterlose ecoloog Arnold van den Burg beschreef drie jaar geleden bij de Edese Vos wat dat voor de natuur rond Ede betekent. Door verzuring verdwijnen voedingsstoffen uit de bodem. Planten krijgen een andere voedingswaarde, insecten krijgen het moeilijker en vervolgens worden ook vogels geraakt. Hij noemde onder meer het valkruid, dat vroeger op de Ginkelse Heide voorkwam, en een lange reeks vlinders, vogels en planten die sterk zijn achteruitgegaan.

De Edese natuurfotograaf Eric Wander dook vervolgens voor de Edese Vos in zijn fotoarchief. Hij bracht een aantal van die kwetsbare soorten in beeld. Daarmee wordt concreet wat met biodiversiteitsverlies en verschraling wordt bedoeld: planten en dieren die vroeger bij het Edese landschap hoorden, worden zeldzaam of verdwijnen.

Een paarse heide kan toch arm zijn

Op De Hoge Veluwe onderzoekt ecoloog Joost Vogels hoe aangetaste heide kan worden hersteld. Een ecologisch waardevolle heide bestaat uit veel meer dan struikheide. Er groeien tientallen soorten planten en leven vlinders, bijen en andere insecten, die weer voedsel zijn voor vogels.

Dat maakt het uiterlijk bedrieglijk. Een heideveld kan paars kleuren en er voor een bezoeker gezond uitzien, terwijl een groot deel van die soortenrijkdom al verdwenen is.

Experimenten met steenmeel laten zien dat herstel mogelijk is. Op een proeflocatie keerden kruiden terug en verdrievoudigde de insectenstand. Volgens Vogels zijn zulke maatregelen alleen echt zinvol als ook de stikstofbelasting wordt teruggedrongen. Zelfs als de stikstofdepositie nu volledig zou stoppen, kan het nog tientallen jaren duren voordat de natuur zich heeft hersteld.

Ook dat is rond Ede geen theoretisch probleem. Van den Burg mat in 2023 in de oude beukenbossen van het Edese Bos een pH van rond de 2,9. De natuurlijke buffer tegen verzuring bleek daar verdwenen. Ede had toen al 385 hectare bos en heide met schelpgruis laten bestrooien om de bodem te herstellen.

Ook het grondwater daalt

Ook onder de grond laat de droogte zich voelen. Na de uitzonderlijk natte jaren 2023 en 2024 daalt het grondwater weer en vallen op de Veluwe opnieuw beken droog. Onder de Veluwe ligt een enorme voorraad zoet grondwater, waaruit ook wordt geput voor drinkwater, landbouw en industrie. In droge perioden neemt bovendien de vraag naar grondwater voor beregening toe.

De ruimte om op de Veluwe meer drinkwater te winnen is beperkt. Vitens zoekt daarom ook buiten de Veluwe naar nieuwe winningsmogelijkheden. Bij Driel, ten zuiden van de Nederrijn, onderzoekt het waterbedrijf uitbreiding van de grondwaterwinning. Een nieuwe leiding van Driel naar Hoekelum moet helpen het drinkwater beter over de regio te verdelen.

Wat je niet meer ziet

Misschien is dat wel het lastigste aan de achteruitgang van de Veluwe: wie er nu wandelt, weet niet vanzelfsprekend wat er dertig jaar geleden nog leefde.

Van Swaay zag destijds op een klein stukje van De Hoge Veluwe honderden grote parelmoervlinders en duinparelmoervlinders. De laatste soort is inmiddels helemaal van de Veluwe verdwenen; de grote parelmoervlinder ziet hij nog maar sporadisch.

Voor Ede stelde Van den Burg drie jaar geleden dezelfde vraag veel concreter: waar kun je kinderen nog baardmossen laten zien of de zomertortel laten horen? Waar zijn de wielewaal, grote parelmoervlinder en het valkruid gebleven?

Dat zijn soorten die je niet mist als je niet weet dat ze er ooit waren. Een paarse Ginkelse Heide kan voor een wandelaar nog altijd prachtig zijn.

Dit jaar is de verandering moeilijker te missen. Veel heidestruiken rond Ede blijven bruin en de paarse bloei valt tegen. De reportages van de Volkskrant laten vooral zien wat daarachter schuilgaat: een achteruitgang die zich over tientallen jaren voltrekt en daardoor veel minder gemakkelijk te zien is.

Verder lezen

• Het stikstofprobleem is om gek van te worden! – ecoloog Arnold van den Burg over de gevolgen van stikstof voor planten, insecten en vogels rond Ede.
• De meest kwetsbare flora en fauna van Ede – natuurfotograaf Eric Wander bracht een aantal van de bedreigde soorten in beeld.
• Edese Bos net zo zuur als cola, veel erger dan gedacht – over de verzuring van de bodem en het natuurherstel in Ede.