Ongemakkelijke evaluatie WFC Experience-debacle

De gemeente Ede heeft een evaluatie laten uitvoeren naar het mislukken van de World Food Center Experience, het paradepaardje waarmee ze in ruim 12 jaar tijd voor miljoenen het schip in ging. Het is belangrijk dat dit gebeurt. Toch staan de scherpste conclusies er niet in.

Begin 2024 was het definitief voorbij. De Provincie Gelderland trok de subsidie in na een motie in de Provinciale Staten, en daarmee kwam een einde aan twaalf jaar bouwen aan de World Food Center (WFC) Experience. Een project dat ooit moest uitgroeien tot een internationaal icoon voor de voedselwereld, eindigde als een van de duurste mislukkingen in de geschiedenis van de gemeente Ede.

In september 2024 beloofde wethouder Bram van der Beek de gemeenteraad een evaluatie. Die ligt er nu. Het rapport is gebaseerd op 27 interviews met betrokkenen en mondt uit in twintig leerpunten. Dat het een “leerevaluatie” wordt genoemd en geen verantwoording, is een veelzeggende keuze.

Wat het rapport zelf vaststelt

Laten we beginnen met wat er wel in staat, want sommige constateringen zijn opmerkelijk openhartig.

Het college geloofde er zelf al jaren niet meer in. Dat staat er bijna letterlijk. Het rapport stelt vast dat het project in de latere jaren “steeds meer alleen op het bordje van de portefeuillehouder” belandde. Een respondent zegt het zo: “Het was niet de uitstraling dat het college daar voluit achter is gaan staan. Als het bestuur niet volledig hierachter staat en met het dossier onder de arm naar buiten durft te treden, dan is het niet goed.”

Leerpunt 11 trekt daar de conclusie uit: als een groot project geen breed draagvlak heeft binnen het college, “is het noodzakelijk om dat gesprek expliciet te voeren.” De impliciete erkenning is helder: dat gesprek is niet gevoerd. Het college bleef het project publiekelijk verdedigen terwijl het interne draagvlak allang was weggesleten.

Groepsdenken hield kritiek buiten de deur. Het projectteam was zo gedreven dat er blinde vlekken ontstonden voor waarschuwende geluiden van buitenaf – het rapport introduceert zelf het begrip groepsdenken. Wat het niet vraagt: wie had die tunnelvisie moeten doorbreken, en waarom gebeurde dat niet?

De raad werd niet proactief geïnformeerd. “Als wij vragen hadden, dan werd dat altijd keurig beantwoord. Maar we moesten er wel om vragen,” zegt een raadslid. Dat is een milde formulering voor een werkwijze die de controlerende rol van de gemeenteraad structureel heeft uitgehold.

Inwoners zijn nooit echt meegenomen. Het rapport bevestigt dit zonder omhaal. Een wethouder blikt terug: “We hadden het terrein meer als rode loper moeten inrichten. Dat hebben we wel aan het eind gedaan, maar veel te laat.”

Wat het rapport niet zegt

Hier begint het ongemakkelijker te worden.

De financiële eindrekening ontbreekt volledig. In een evaluatie van twaalf jaar gemeentelijke inzet en provinciaal subsidiegeld staat geen enkel concreet bedrag. Hoeveel heeft dit de Edese belastingbetaler onder de streep gekost, inclusief de jarenlange inzet van het ambtelijk apparaat? Die vraag – voor inwoners de meest elementaire – wordt niet beantwoord.

Ontbrekende steun van het bedrijfsleven wordt niet herkend als rode vlag. Het rapport behandelt de uitblijvende participatie van het agrofood-bedrijfsleven als een teleurstelling. Maar als grote spelers als Albert Heijn, FrieslandCampina en Nestlé structureel weigeren risicodragend in te stappen, is dat een zakelijk oordeel over de onhaalbaarheid van de businesscase. Het college presenteerde hun vrijblijvende sympathie (“kom maar terug als het er staat”) jarenlang aan de raad als potentieel draagvlak.

De tegenstrijdige belangen van WFC Development worden onvoldoende geadresseerd. De commerciële ontwikkelaar was verantwoordelijk voor zowel de Experience als de omliggende woningbouw. Het rapport benoemt de “perverse prikkel”: bij het mislukken van de Experience kon de ontwikkelaar terugvallen op de veel lucratievere woningbouw. Door vroege contractuele afspraken raakte de gemeente vastgeketend, waardoor zij niet meer vrij kon opereren.

Politieke verantwoordelijkheid wordt niet benoemd. Wethouder Leon Meijer droeg het dossier van 2018 tot 2023 – precies de periode waarin het interne geloof wegviel, de provincie afhaakte en de businesscase niet meer klopte. Hij stapte op in 2023. Het rapport analyseert dit vertrek en de specifieke timing ervan niet. Ook de rol van de rest van het college en de burgemeester blijft buiten schot. Het rapport constateert het gebrek aan draagvlak, maar wijst niet naar de bestuurders die dit hadden moeten adresseren.

Een onderzoek door en voor insiders

Dan is er nog de vraag wie dit rapport eigenlijk heeft opgesteld. Een colofon of verantwoording in het rapport zelf ontbreekt. Het antwoord staat in de begeleidende memo die het college op 31 maart aan de raad stuurde: het onderzoek is uitgevoerd door team Onderzoek van de gemeentelijke afdeling ConcernStrategie. Intern dus, niet door een onafhankelijk extern bureau. Dat is op zichzelf al een significante keuze bij een evaluatie van deze omvang.

De 27 geïnterviewden zijn bovendien vrijwel uitsluitend insiders: bestuurders, ambtenaren en projectpartners. Er is slechts één raadslid gehoord, de voorzitter van de raadswerkgroep.

Inwoners zijn niet gesproken. Critici van buiten de projectkring evenmin. Voor een project van deze omvang had onafhankelijke externe toetsing door experts zonder belangen voor de hand gelegen. Het rapport erkent dat het project leed aan groepsdenken, maar de evaluatie herhaalt dat patroon: de kring die het project runde, evalueert nu zichzelf. Dat levert wellicht oprechte zelfreflectie op, maar geen onafhankelijk oordeel.

De fundamentele vraag

Het rapport stelt twintig leerpunten vast, maar de belangrijkste vraag blijft ongesteld: was de keuze voor ‘food’ als economisch speerpunt voor Ede eigenlijk wel logisch?

Die identiteit was een bestuurlijk construct, bedoeld om het vertrek van Defensie en de Enka-fabriek op te vangen. De echte kennis (WUR) zit in Wageningen. Dat het WFC-project buiten Ede vaker enthousiast werd ontvangen dan erbinnen (“Hoe verder je van Ede komt, hoe positiever men is”), zegt alles over de gebrekkige worteling van het idee in de eigen stad.

Conclusie

Lessen trekken is niet hetzelfde als verantwoording afleggen. De World Food Center Experience was jarenlang het meest omstreden project van Ede. Inwoners vroegen bij herhaling om transparantie, terwijl de gemeenteraad bleef instemmen met het college.

De nieuw geïnstalleerde gemeenteraad krijgt volgens het memo een “informatieve sessie” aangeboden. Het college bepaalt daarmee de vorm van de afhandeling, terwijl de raad als hoogste bestuursorgaan zelf zou moeten besluiten hoe zij met deze evaluatie omgaat. Hoewel de raad deels is vernieuwd, herbergt zij nog altijd het politieke geheugen van fracties die dit dossier jarenlang hebben gesteund. De vraag is of zij genoegen neemt met een door het college geregisseerde bijeenkomst over een van de duurste mislukkingen in de Edese geschiedenis.

De rekening is betaald door de belastingbetaler, maar de politieke prijs is door niemand voldaan. De verantwoordelijk wethouder vertrok vlak voor de politieke nekslag omdat hij “toe was aan iets anders”. Wat rest is een rapport zonder financiële eindrekening, zonder externe toetsing en zonder individuele verantwoording. Het college kondigt als vervolgstap reflectiesessies aan – intern, met eigen medewerkers. Dat past in het patroon van dit hele dossier.