Marc van der Woude
Het Openbaar Ministerie vervolgt geen militairen voor de grote heidebrand van april 2025. Vijf personen waren verdachte. De onderzoeksresultaten zijn gedeeld met Defensie, maar niet met de inwoners van Ede. Een jaar later staat de heide opnieuw in brand.
Op 3 april 2025 gaat het mis op de Eder heide. Het is dan al de grootste natuurbrand van Gelderland van dat jaar. Een rookgranaat tijdens een militaire oefening van het Commando Landstrijdkrachten belandt buiten het veilige zandgebied in een kurkdroge berm. Het vuur verspreidt zich razendsnel. Uiteindelijk gaat 76 hectare hei verloren. Honderden hulpverleners worden ingezet om te voorkomen dat de brand de bebouwde kom bereikt. Het vuur komt tot aan de poorten van het mobilisatiecomplex van Defensie zelf.
Oud-commandant Mart de Kruif noemt het bij Omroep Gelderland “een beetje dom.”
Een jaar later, op 21 april 2026, staat de heide opnieuw in brand.
Een jaar van onderzoek
Na de brand van 2025 stellen zowel de Inspectie Veiligheid Defensie als de Koninklijke Marechaussee een onderzoek in. In juni 2025 informeert staatssecretaris Gijs Tuinman de Tweede Kamer. Hij erkent dat de brand is ontstaan door een rookpot tijdens een oefening, betuigt spijt over de evacuaties en schrijft dat eenheden “nogmaals zijn gewezen op het gevaar van natuurbranden en de procedures voor het gebruik van rookpotten.” Hij wacht de onderzoeken af.
Wat er dan uit die onderzoeken komt, bereikt de inwoners van Ede niet.
Het Openbaar Ministerie meldt in mei 2026, via een persbericht, dat er vijf militairen zijn aangehouden als verdachte. Er bestond een vermoeden dat dienstvoorschriften zijn overtreden. Maar het OM heeft besloten niet te vervolgen. De redenering: het is “niet opportuun” om individuele militairen strafrechtelijk aansprakelijk te stellen. De zaak is geseponeerd – er komt geen strafzaak. Omdat er geen openbare rechtszaak komt, kiest het OM ervoor geen inhoudelijke details over de verdenkingen te delen: de verdachten zouden zich dan niet kunnen verdedigen tegen beschuldigingen die nooit publiek zijn getoetst.
De Edese Vos stelt aanvullende vragen aan het OM. Wat was de directe oorzaak van de brand? Welke lessen zijn getrokken? Waarom worden de bevindingen niet openbaar gemaakt, al is het maar in geanonimiseerde vorm?
Het antwoord van persvoorlichter Tineke Zwart van het arrondissementsparket Oost-Nederland is helder: “Het OM schrijft vaker zogenaamde bestuurlijke rapportages met aanbevelingen en deze zijn niet openbaar. Het OM heeft afgewogen dat het aan Defensie is om uitleg te geven over welke maatregelen zij nemen naar aanleiding van de onderzoeken.”
Het OM verwijst naar Defensie. Defensie heeft zich over de inhoud van de rapportage niet publiek uitgesproken.
De heide staat opnieuw in brand
Ondertussen is het 21 april 2026. Op dezelfde heide, tijdens een nieuwe oefening, breekt opnieuw brand uit. Ditmaal blijft de schade beperkt – de brand wordt binnen enkele uren geblust, maar er zijn wel zo’n 120 hulpverleners bij betrokken. Burgemeester René Verhulst zit na afloop met de gemeente en de Veiligheidsregio bijeen.
“Toen dacht ik: dit kan morgen weer gebeuren”, zegt hij later in een interview. “Hoe voorkom je dit? Laten we toch een afspraak maken met Defensie.”
Het is een zin die pijnlijk echoet. Na de brand van april 2025 zei Verhulst: “Het kan volgende week weer.” Het waren voorspellende woorden. Een jaar later is het inderdaad weer gebeurd.
Burgemeester vraagt, maar kan niet eisen
Eind april 2026 laait het probleem nationaal op. In amper 24 uur tijd breken vier natuurbranden uit op militaire oefenterreinen: naast Ede ook bij ‘t Harde, Weert en Oirschot. Bij ‘t Harde duurt het vier dagen voordat de brand geblust is. Er wordt hulp ingeroepen uit Duitsland en Frankrijk. Bij Weert worden twee Chinook-helikopters ingezet. 1.500 asielzoekers van het AZC in Budel worden geëvacueerd.
De Commandant der Strijdkrachten staat in het NOS-journaal de pers te woord. Stoppen met oefenen op de hei? “Ik denk ook wel dat het op de hei kan.” Protocollen aanscherpen? “Ja, dat moet maar blijken of dat nodig is.”
Verhulst spreekt zich scherper uit. “We kunnen niet aan onze bewoners uitleggen dat zij allerlei maatregelen moeten nemen in het kader van de natuurbrandpreventie, terwijl er dan zo’n enorm risico bestaat en Defensie oefent.” Hij doet concrete voorstellen: oefeningen verplaatsen, bluswagens bij de hand houden tijdens oefeningen, de N224 afsluiten als alternatieve oefenlocatie. Hij biedt aan mee te denken.
Maar Verhulst kan Defensie formeel niets opleggen. Defensieterreinen vallen niet onder gemeentelijk toezicht. Voor milieutoezicht en vergunningen op militaire terreinen is de Inspectie Leefomgeving en Transport het bevoegd gezag – niet de gemeente Ede. Defensie heeft als rijksdienst een eigen autonome bevoegdheid over wat er op eigen terrein gebeurt, binnen de kaders van nationale regelgeving. De burgemeester kan vragen, overleggen en politiek druk uitoefenen. Maar eenzijdig afdwingen: dat zit niet in zijn gereedschapskist.
“Praat met ons als Defensiegemeente”, is de oproep van Verhulst. En dat is, uiteindelijk, precies wat het blijft: een oproep.
Afspraken, maar geen handhaving
Begin mei 2026 levert het overleg tussen Defensiegemeenten, veiligheidsregio’s en het ministerie concrete afspraken op. Bij natuurbrandfase 2 – verhoogd droogterisico – worden pyrotechnische middelen en oefenmunitie niet meer ingezet. Er wordt per locatie gekeken of oefenen verantwoord is.
Verhulst is er blij mee. Het is ook daadwerkelijk nieuws, want het had er lang niet op geleken dat het zo ver zou komen.
Maar de vraag blijft liggen: waarom waren deze afspraken er niet al na april 2025?
De Defensiekrant publiceert een eigen vraag-en-antwoordstuk over de branden. Daarin staat twee keer, bijna woordelijk, dat “Defensie oefent volgens strikte veiligheidsprotocollen.” Maar de kernvraag – waarom het ondanks die protocollen opnieuw misging – blijft grotendeels onbeantwoord.
Dat geldt voor de brand bij ‘t Harde in 2026, waarvan de oorzaak inmiddels is vastgesteld. Voor de brand op de Eder heide van 21 april 2026 loopt het KMar-onderzoek nog. De conclusies worden “op korte termijn” verwacht.
Wat de inwoners van Ede weten
Bij fase 2 staan op de digitale borden in Ede de waarschuwingen: verhoogd brandrisico. Houdt u daar rekening mee. Rook niet in de natuur. Ruim uw bladeren op. Maak uw dakgoten leeg.
Campings en instellingen in en rondom de natuur worden bezocht. Er zijn noodwegen aangelegd. Er zijn waterputten geslagen. De gemeente heeft avonden georganiseerd in de kernen over brandrisico’s – vijf of zes in totaal, meer dan vijfhonderd bezoekers.
De natuur zelf is veranderd. “De hei is niet meer de hei van vijf, zes jaar geleden”, zegt Verhulst. Meer gras, meer mos, meer pijpenstrootje. Hij verwijst naar de recente fatale brand in Crans-Montana, Zwitserland, begin 2026. “Je kunt het vergelijken met een plafond met versierselen in een discotheek. Het vat zomaar vlam.”
Dat weet de gemeente. Dat weet de brandweer. Dat weet Defensie ook – het staat in de Kamerbrief van Tuinman uit juni 2025.
Wat de inwoners van Ede niet weten, is wat er precies misging in april 2025. Wat de vijf militairen hebben gedaan of nagelaten. Wat het OM heeft aanbevolen aan Defensie. Wat Defensie daarmee heeft gedaan.
Het OM verwijst naar Defensie. Defensie communiceert intern. De Edese Vos heeft gevraagd en doorgevraagd. De antwoorden die er zijn, staan in dit artikel.
Dat Defensie als organisatie minder openheid betracht dan veel andere overheidsdiensten – dat is deels begrijpelijk. Militaire operaties en oefenprocedures raken direct de nationale veiligheid, en dat vraagt soms om terughoudendheid. Maar die begrijpelijkheid heeft een grens. Twee branden op dezelfde heide, vijf verdachten, een niet-openbare rapportage, en geen publieke verantwoording over wat er misging: voor de inwoners van Ede is dat moeilijk te accepteren. Zij moeten hun dakgoten leegmaken. Zij kregen de waarschuwingsborden. Zij stonden aan de kant van de weg te kijken hoe de heide brandde.
Als er meer bekend wordt over de oorzaak van de brand van april 2026 – het KMar-onderzoek loopt nog – zal De Edese Vos daarover berichten.
Heb je tips over dit onderwerp? Mail ons.
Schrijf een reactie
Iedereen is welkom om te reageren. We modereren wel op basis van onze reactieregels.