Marc van der Woude
De gemeente Ede profileerde zich jarenlang als foodstad en investeerde miljoenen in grote ambities. Tegelijkertijd verdwenen kleinschalige initiatieven. Een reconstructie van de ontwikkeling van het Edese voedselbeleid.
Wethouder Jan Pieter van der Schans stond in een groentetuin toen hij de belofte deed. In een promotiefilmpje vanuit zorgboerderij Makandra verzekerde hij de Edenaren in 2022 dat hij de bijzondere stadstuinen van de gemeente zou koesteren en beschermen. Twee jaar later was het volkstuinencomplex aan de Dr. Hartogsweg in handen van een projectontwikkelaar. De gemeente had een bod van 25.000 euro uitgebracht op grond die minimaal vijf keer zoveel waard was. De woordvoerder van de wethouder beschouwde het onderwerp daarna als gesloten.
De situatie rond de Dr. Hartogsweg staat niet op zichzelf. Wie de Edese voedselambities van de afgelopen jaren naast de concrete besluiten legt, ziet een ontwikkeling waarbij de grote dromen en de lokale uitvoering uiteenlopen.
Een identiteit van bovenaf
De oorsprong van ‘Food Valley’ ligt niet in een organische identiteit van onderop, maar is een politiek-economische constructie om de regio een scherper profiel te geven. Ede claimde dit label actief als eigen identiteit. Dit leidde tot een voedselvisie, een programmamanager en de plannen voor de World Food Experience (WFE) op het terrein van de voormalige Mauritskazerne.
De WFE gold jarenlang als het vlaggenschip van dit beleid. Na tien jaar en aanzienlijke investeringen trok de provincie in 2023 de stekker uit het project. Van de oorspronkelijk toegekende 17 miljoen euro subsidie was op dat moment ruim 6 miljoen euro besteed en daarmee verloren.
Lokale praktijk versus ambities
Terwijl de focus lag op de grote projecten, liepen lokale initiatieven vast. In 2022 nam de raad unaniem een motie aan voor een actief volkstuinbeleid. Er werd een thema-ambtenaar aangesteld om de stadslandbouw te stimuleren. Volgens toenmalig raadslid – nu wethouder food – Bram van der Beek resulteerde dit beleid echter in “een concrete vermindering van volkstuinen in plaats van uitbreiding.”
Naast het verlies van de Dr. Hartogsweg, moest De Vrolijke Pastinaak in Kernhem wijken voor waterberging. Food-wethouder Leon Meijer beschuldigde de initiatiefnemers achteraf van illegale realisatie, hoewel zij schriftelijke toestemming konden overleggen en de tuin door een vorige wethouder was geopend. Ook grotere burgerinitiatieven strandden; het project Herenboeren op De Ginkel kwam na jaren voorbereiding niet van de grond na gemeentelijk ingrijpen met een beroep op het Didam-arrest.
In november 2025 nam de raad opnieuw een motie aan om initiatieven zoals De Wilde Peen te ondersteunen en het ‘Voedsel Dichtbij’-beleid concreet te maken. Ondanks brede steun in de raad is er geen budget gereserveerd en bleef uitvoering door het college uit.
Het verdwijnen van de voedselvisie
In 2024 verstrekte de gemeente een opdracht aan een extern bureau voor een herijking van de voedselvisie uit 2015. De Voedselraad stak veel tijd en energie in het proces, maar het uiteindelijke stuk werd niet door het college vastgesteld. “De visie is in de la verdwenen,” zegt Hilda Weges, voorzitter van stichting Eetbaar Ede, die de Voedselraad coördineert.
De gemeente bevestigt desgevraagd dat de herijkte koers inderdaad niet is vastgesteld in een nieuwe visie, maar is “geïntegreerd” in bredere beleidsstukken zoals de Omgevingsvisie. Een zelfstandige voedselvisie bestaat niet meer. Tegelijkertijd is de ambtelijke ondersteuning afgebouwd. De programmacoördinator vertrok per 1 december 2025 en een opvolger is niet aangesteld. De gemeente liet weten dat de uitvoering van het voedselbeleid voortaan “bij de verschillende domeinen ligt.”
Voor Eetbaar Ede betekende de koerswijziging een daling van de gemeentelijke bijdrage van 45.000 naar 10.000 euro voor 2026. Gelukkig kon de 15.000 euro voor de coördinatie van de schoolmoestuintjes wel worden behouden.
De begroting spreekt boekdelen
In de Programmabegroting 2026-2029 wordt de “programmasturing Food” officieel beëindigd. Dit levert een bezuiniging op van 150.000 euro per jaar, oplopend naar 175.000 euro vanaf 2028. De volledige subsidieregeling voor voedselinitiatieven is geschrapt. Ook de bekostiging van de ontwikkelorganisatie voor het Food Innovation District (FID) vervalt na 2026 en er wordt 75.000 euro gekort op de bijdrage aan Regio Foodvalley.
De gemeente verklaart desgevraagd dat voedsel “zeker nog een actief speerpunt is.” Als concreet voorbeeld noemt de gemeente het FID bij station Ede-Wageningen. Dat gebied is door netcongestie echter pas na 2033 volledig ontwikkelbaar. De verschuiving is ook zichtbaar op het kazerneterrein: op 22 januari 2026 besloot de raad de naam World Food Center te schrappen; het gebied heet voortaan Mauritskwartier en krijgt 1.300 tot 1.500 woningen. In Gebouw 86, waar de stichting ROOTS startups huisvest, plant de gemeente een nachtopvang. Manager Louis de Boer spreekt van een schok; de gemeente erkent dat overleg vooraf is vermeden om “onrust te voorkomen.”
Focus op cultuur
Terwijl de agrifood-budgetten krimpen, reserveert de begroting 580.000 euro voor de Frisokazerne als culturele hotspot op hetzelfde kazerneterrein. De focus op cultuur valt samen met een lage positie van Ede op de ranglijst van de vijftig grootste gemeenten in de Atlas voor Gemeenten 2023. Op een schaal van 1 tot 10 scoorde Ede op cultuur naar rato een 1,5 en op food een 3,6. Het college kiest nu voor investeringen in cultuur, een thema waarop de stad statistisch gezien eveneens aan de onderkant van de ranglijst staat.
Balans
Terwijl Ede bij de provincie 10,5 miljoen euro aan resterende WFE-subsidie veiligstelt onder de noemer food, zijn de lokale budgetten en ambtelijke sturing in de eigen Programmabegroting nagenoeg geschrapt. Waar kleinschalige burgerinitiatieven hun steun zagen verdwijnen, is de ambtelijke en financiële prioriteit verschoven naar de realisatie van grootschalige woningbouw in het Mauritskwartier en de ontwikkeling van cultuur in de Frisokazerne.
Van de oorspronkelijke Edese voedselvisie is weinig over. De gemeente zal dat niet met zoveel woorden zeggen – maar de prioriteiten spreken voor zich.
Voedsel Verkiezingsdebat Ede
In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen organiseert Eetbaar Ede op dinsdagavond 10 maart om 19.30 uur het Voedsel Verkiezingsdebat in het Erica Theater (Ericalaan 1, Ede). Lokale politici gaan met elkaar in gesprek over de toekomst van het lokale voedselbeleid. Aanmelden kan hier.
