Aangesloten op het warmtenet – en dan?

Duizenden Amersfoorters krijgen de vraag of ze op het warmtenet willen. Wat teken je dan precies? Deel 3: de kosten, de kleine lettertjes, en wat er gebeurt als de warmte uitvalt.

In mei 2025 reed een knalroze ijskar door Schothorst-Zuid. Woningcorporatie de Alliantie had hem ingehuurd voor de slotdag van een belangrijke stemming: 220 huurders mochten beslissen of hun woningen zouden worden aangesloten op het net van Warmtebedrijf Amersfoort. Er waren informatieavonden geweest, spreekuren in de energiehuiskamer, brochures met de belofte van een lagere energierekening. En dan nu dus gratis ijs.

Het mocht niet baten. Slechts 38 procent van de huurders bracht een stem uit, terwijl de wet 70 procent instemming eist. Wie niet stemt, telt als tegenstem. Van de mensen die wél stemden was ruim driekwart vóór – maar dat waren er simpelweg te weinig. De aansluiting ging niet door.

Twee maanden later kwam er bij 69 woningen van corporatie Portaal wél een ja. Niet omdat de huurders daar zelf om een warmtenet vroegen, maar omdat de corporatie hen er stap voor stap naartoe leidde: gesprekken aan de keukentafel bij alle woningen, een rekentool die kosten en besparingen voorrekende, en een opvallende toezegging – dertig jaar lang geen vastrecht. Warmtebedrijf Amersfoort zou in het najaar van 2025 definitief beslissen of het net er komt. Een openbare aankondiging van dat besluit is er nooit gekomen. Wel toont de website van het bedrijf inmiddels een kaart met aanlegfases per buurt – eerst De Plaatsen, dan de Vuurtoren, tot slot de Koperhorst. Maar een aanlegkaart is nog geen aanleg: of en wanneer er werkelijk wordt gegraven, heeft het bedrijf niet bekendgemaakt.

Het contrast tussen die twee stemmingen vat samen waar dit derde deel van onze serie over gaat: wat betekent het eigenlijk om je aan te sluiten op het warmtenet? Wat kost het, waar teken je voor, en wat gebeurt er als de warmte uitvalt?

Waarom uw handtekening zoveel waard is

Eerst de vraag waarom corporaties, gemeente en warmtebedrijf zoveel moeite doen voor die handtekeningen. Het antwoord is simpel: zonder massa geen warmtenet. De aanleg is zo duur dat het systeem alleen rendabel wordt bij voldoende aansluitingen – vandaar de wettelijke drempel van 70 procent, en vandaar dat de sociale huurwoningen als hefboom dienen. Als de corporatieflats ‘om’ gaan, is de redenering, volgen de particuliere woningeigenaren vanzelf. Voor Schothorst-Zuid, de eerste bestaande wijk die in Amersfoort van het gas moet, kwam er zelfs een speciale rijkssubsidie om de businesscase rond te krijgen en de aansluitkosten voor bewoners te drukken.

Daar is niets geheimzinnigs aan. Maar het verklaart wel de verkoopdruk. Landelijk onderzoeker Renate Giesbers, die draagvlakcampagnes in meerdere steden volgde, beschrijft een patroon van rooskleurige voorstelling: renovaties en gratis inductiekookplaten als verpakking, waarbij het warmtenet ‘onderaan het formuliertje’ meelift, en werving die doorgaat tot ver na de officiële peildatum. In Amersfoort zagen we tot nu toe de vriendelijke variant: de ijskar, de keukentafelgesprekken, dertig jaar geen vastrecht. Maar de systematiek is dezelfde: de bewoner beslist formeel, terwijl alle professionele partijen aan tafel belang hebben bij zijn ja.

De rekensom

Dan de belofte zelf: is warmte van het net goedkoper dan gas? Landelijk viel dat de afgelopen jaren tegen. Huishoudens op een warmtenet waren in 2024 gemiddeld 535 euro per jaar duurder uit dan met een gascontract, becijferde energievergelijker Gaslicht.com. Dat komt vooral door de wettelijke koppeling van warmtetarieven aan de gasprijs – het zogeheten ‘niet meer dan anders’-principe, dat in de praktijk nogal eens ‘meer dan anders’ uitpakt – en door de vaste kosten: vastrecht, meterhuur, netonderhoud, die doorlopen voordat er één straaltje warmte is afgenomen. Hoe de Amersfoortse tarieven zich verhouden tot de rest van het land, en wat een aansluiting en een eventueel vertrek hier kosten, zochten we in 2023 al uit; de kern is sindsdien niet veranderd.

Dat maakt het Portaal-aanbod in Schothorst-Zuid – dertig jaar geen vastrecht – opvallend gunstig. Het is ruimhartiger dan wat huurders elders in het land kregen. De vraag die daarbij hoort: wie betaalt dat verschil, en hoe lang is zo’n toezegging houdbaar bij een bedrijf waarvan de eigenaar op rendement stuurt? Het antwoord staat in geen enkel openbaar stuk.

Voor kopers van een nieuwbouwwoning ligt het anders, en strenger. Wie een huis koopt in een wijk waar gemeente, ontwikkelaar en warmtebedrijf al voor stadswarmte kozen, zit er contractueel aan vast. Keuzevrijheid is er niet, ook al is menig nieuwbouwhuis technisch prima geschikt voor een warmtepomp. Voor de ontwikkelaar is het goedkoper bouwen; voor de koper betekent het decennialang één leverancier zonder concurrentie.

Als de warmte uitvalt

En dan het scenario waar niemand het bij de keukentafelgesprekken over heeft: een storing. Hoe dat uitpakt, is drie jaar lang van dichtbij te volgen geweest in Ede, waar hetzelfde moederconcern het warmtenet exploiteert. In januari 2024 zaten daar 2.000 huishoudens twee dagen in de vrieskou toen de centrales uitvielen. De Warmtewet regelt voor zo’n geval keurig een compensatie: 35 euro plus 20 euro voor elke vier uur dat de storing langer duurt dan twaalf uur.

Maar de gedupeerde Edenaren kregen niets. Het warmtebedrijf schreef hun dat de storing niet bij de leverancier was opgetreden maar bij de producent – een andere BV, dus geen compensatieplicht. Dat die twee BV’s onder dezelfde holding vallen, op hetzelfde adres zitten en dezelfde directeur hadden, stond niet in de brief. Toezichthouder ACM onderzocht de kwestie en noemde de constructie in haar besluit “bevreemdend” – maar greep niet in. Het bedrijf had “voldoende aannemelijk” gemaakt dat de hoofdoorzaak buiten het warmtenet lag. Toen ik inzage kreeg in het dossier, bleek daaruit bovendien hoe moeizaam het onderzoek was verlopen: tegenstrijdige rapportages, herhaald uitstel, en pas na een fysiek bedrijfsbezoek – ruim anderhalf jaar na de storing – waren alle vragen beantwoord.

Deze zomer volgde bovendien een aparte zaak: de rechtbank Gelderland oordeelde dat het warmtebedrijf bij twee grote incidenten in 2024 zijn wettelijke meld- en informatieplicht had geschonden – de gemeente werd niet tijdig geïnformeerd, en ook daarna kwam niet alle verplichte informatie boven tafel. De opgelegde dwangsommen bleven in stand. Het is de eerste rechterlijke uitspraak over dit soort meldplichten onder de nieuwe Omgevingswet, en daarmee jurisprudentie waar elke gemeente met een biomassacentrale binnen de grenzen iets aan heeft.

Waarom dit voor Amersfoort meer is dan een verhaal over de buren: de juridische constructie is hier identiek. Ook in Amersfoort is de leverancier (Warmtebedrijf Amersfoort) een andere BV dan de producent van de warmte, en vallen beide onder dezelfde holding. Wie hier tekent voor een aansluiting, tekent voor dezelfde structuur waarmee in Ede de compensatieplicht werd omzeild. Geen enkel raadsstuk vermeldt dat.

Wie beschermt je dan wel?

De geruststelling luidt steevast: de ACM houdt toezicht op de tarieven. Maar dat toezicht stelt in de praktijk minder voor dan het klinkt. De rendementstoets waarmee de ACM overwinsten van warmtebedrijven moet afromen, bestaat pas een paar jaar – en toen twee warmteklanten vroegen om die toets toe te passen over 2022, oordeelde de rechter dit voorjaar dat dat niet eens kón: er bestond voor dat jaar nog geen norm voor wat een redelijk rendement is.

Bezwaar maken tegen de tarieven zelf kan de consument evenmin: een particuliere warmteverbruiker is daarbij geen belanghebbende, oordeelde de hoogste rechter – waarmee de ACM ook het bezwaar van de beweging ‘Stadsverwarming is te duur’ terzijde kon schuiven. De warmtebedrijven procederen intussen zelf tegen de rendementsnorm, omdat die volgens hen te streng is. Met succes: de hoogste rechter droeg de ACM in april op het toegestane rendement te verhogen.

Zo staat de warmteklant er dus voor: de toets die hem moet beschermen was niet toepasbaar, bezwaar maken mag hij niet, en de winstmarge van de sector ging via de rechter omhoog. De nieuwe warmtewet moet dit gaan repareren met tarieven op basis van werkelijke kosten – daarover meer in het slotdeel van deze serie.

Tot die tijd is dit de eerlijke samenvatting voor wie het aansluitformulier voor zijn neus krijgt: de belofte is groen en goedkoop, de praktijk is een monopolie met tarieven die aan gas gekoppeld zijn, een aansprakelijkheid die in BV’tjes is opgeknipt, en een toezichthouder wiens instrumenten voor de consument nauwelijks toegankelijk zijn. Dat hoeft geen reden te zijn om nee te zeggen – een warmtenet kán voor een wijk de beste oplossing zijn. Maar het is wel reden om de kleine lettertjes te lezen, en om als raad en stad harde voorwaarden te stellen vóórdat de volgende wijk aan de beurt is.

Of het beter kan – met échte duurzame bronnen en een warmtebedrijf in publieke handen – is de vraag van het vierde en laatste deel.

JE RECHTEN BIJ EEN WARMTENET-AANBOD

Huurders: de corporatie moet een duidelijk renovatievoorstel doen, met kostenraming en uitleg over het systeem. Minstens 70 procent van de huurders in een complex moet instemmen (bij minder dan tien woningen: iedereen). Zonder die instemming mag de overstap niet doorgaan. Heeft je woning een eigen aansluiting, dan ben je niet verplicht het warmtecontract te tekenen. Bezwaar kan via de rechter of de Huurcommissie.
Kopers nieuwbouw: wie een woning koopt met warmtenetaansluiting, zit er contractueel aan vast; keuzevrijheid is er niet.
Bij storing langer dan 12 uur: recht op compensatie van 35 euro plus 20 euro per vier uur extra. Controleer of je die ook krijgt.
Bron: ACM/Consuwijzer

Dit is het derde deel in een reeks van vier artikelen van onderzoeksjournalist Marc van der Woude over de Amersfoortse warmtetransitie, een vervolg op het drieluik uit 2023. Hij volgt de ontwikkelingen al ruim vier jaar, voor zowel onderzoeksplatform de Edese Vos als De Stadsbron. Het onderzoek is mede gefinancierd door het Mediafonds Amersfoort en het Mediafonds Provincie Utrecht, maar onafhankelijk uitgevoerd in samenwerking met De Stadsbron.