Marc van der Woude
Het politieke landschap in de gemeente Ede is bij deze verkiezingen aanzienlijk verschoven. Achter de algemene zetelverdeling gaan interessante lokale en demografische bewegingen schuil. Tijd voor een analyse.
Voor deze analyse zijn de data van de 59 stembureaus in Ede vergeleken met de cijfers van vier jaar geleden. Waar komt de winst van de Partij voor de Dieren vandaan? Aan welke partijen heeft de ChristenUnie stemmen verloren? Waar wint Forum voor Democratie kiezers? En hoeveel vrouwen komen er nu in de nieuwe raad?
Verschuivingen op links: de entree van Partij voor de Dieren
De komst van de Partij voor de Dieren heeft de verhoudingen op de linkerflank veranderd. De partij behaalde vanuit het niets 1.329 stemmen, wat goed was voor één zetel. Uit de data blijkt dat deze nieuwe partij niet zozeer nieuwe kiezers naar de stembus heeft getrokken, maar ze bij bestaande partijen ophaalde.
Dit had directe gevolgen voor de overige partijen in dit spectrum. Mens en Milieu Ede (MME) zag het aantal stemmen teruglopen van ruim 1.700 naar 1.070, waardoor de partij haar enige zetel in de gemeenteraad verloor. Ook de fusiepartij GroenLinks-PvdA leverde in: zij gingen van net geen 7.000 stemmen in 2022 naar 6.461 stemmen nu, wat hen een raadszetel kostte (van vijf naar vier).
Zoals we in een eerder artikel al opmerkten, lijkt er voor links-progressieve partijen in Ede nauwelijks groeiruimte te zijn. De progressiviteit zit vooral in Bennekom. De droom van fusiepartij GroenLinks-PvdA, die hoopte even groot te worden als de SGP, is door de verkiezingsuitslag uiteen gespat. DPE (afgesplitst van de PvdA) verdween uit de raad en de SP kwam er niet in.
Terugval voor BurgerBelangen, groei voor Forum voor Democratie
Een van de meest in het oog springende veranderingen is de ruime halvering van de lokale partij BurgerBelangen (van 4.801 naar 2.145 stemmen). Deze kiezers lijken zich te hebben verplaatst naar twee andere partijen, elk met een eigen profiel.
De meer gematigde, op bestuur gerichte lokale kiezer heeft de overstap gemaakt naar GemeenteBelangen, dat met 8.198 stemmen de grootste partij van de gemeente is geworden. Tegelijkertijd zocht de meer uitgesproken proteststemmer een alternatief bij Forum voor Democratie. Door een sterke landelijk aangestuurde campagne wist FvD haar aanhang in Ede flink uit te breiden, van 1.234 stemmen in 2022 naar 4.041 stemmen dit jaar.
Nieuwkomers BBB en BVNL hoopten een graantje mee te pikken in de groei op rechts, maar SGP en CDA zitten stevig in het boerenland en SGP, GemeenteBelangen en VVD in het ondernemersveld.
Confessionele verschuiving: SGP wint, ChristenUnie levert in
De SGP won bij deze verkiezingen twee zetels (totaal 11.927 stemmen), terwijl de ChristenUnie er twee verloor (totaal 6.361 stemmen). Hoewel dit op het eerste gezicht een simpele, directe uitruil lijkt, toont een blik op de stemmen per postcode een genuanceerder beeld.
Er is wel een migratie-effect, maar dat is heel beperkt. De ChristenUnie heeft een meer links-progressief sociaal profiel, de SGP een rechts-conservatief profiel. Het is mogelijk dat meer behoudende CU-kiezers de overstap naar de SGP hebben gemaakt.
Echter, de ChristenUnie verloor in de stedelijke postcodes van Ede en Bennekom aanzienlijk méér stemmen dan de SGP er wist te winnen. Dit betekent dat de meer gematigde CU-kiezers waarschijnlijk zijn uitgewaaierd over het politieke midden, van CDA en D66 tot GemeenteBelangen.
Behoud van de eigen cultuur en het platteland
Dat de SGP wél met twee zetels wist te groeien, staat grotendeels los van de kiezersstromen bij de ChristenUnie. In de dorpen in het buitengebied (zoals Lunteren en Ederveen) groeide de SGP met vele honderden stemmen, terwijl de ChristenUnie daar van oudsher al weinig kiezers had om te verliezen.
De forse eindzege van de SGP leunt daar in grote mate op een zeer succesvolle stembusmobilisatie. De partij voerde een uiterst actieve en zichtbare campagne met bouwhekken in het buitengebied. Deze fysieke zichtbaarheid en strakke focus op de eigen regio en identiteit resulteerden in nóg steviger SGP-bolwerken in de dorpen.
Ook de proteststem profiteerde mee van deze roep om behoud van de eigen cultuur: Forum voor Democratie werd in dorpen als Wekerom, Harskamp en Ederveen steevast de tweede partij, weliswaar ver achter de SGP maar vóór de gevestigde middenpartijen.
Dorp voor dorp: verschillen tussen stad en buitengebied
Wanneer we de uitslagen opsplitsen, wordt de scheidslijn tussen de stad en het buitengebied scherp zichtbaar. Waar de stad het politieke midden (GemeenteBelangen, ChristenUnie) en links (GroenLinks-PvdA) opzoekt, overheerst in het buitengebied de roep om een rechtse, behoudende koers.
Wekerom, Harskamp en Ederveen: De SGP is hier de dominante partij (1.051 stemmen in Wekerom, 969 in Harskamp en 1.477 in Ederveen), pas op grote afstand gevolgd door Forum voor Democratie (met respectievelijk 193, 216 en 193 stemmen) die hiermee de tweede plaats in het buitengebied inneemt. De ChristenUnie speelt hier maar een marginale rol.
Lunteren: Ook dit is een traditioneel SGP-bolwerk (3.445 stemmen). Het CDA weet hier redelijk stand te houden als tweede partij (983 stemmen), gevolgd door FvD (650 stemmen).
Otterlo: Het enige dorp met een afwijkend stempatroon ten opzichte van het omliggende buitengebied. Hier is GemeenteBelangen de grootste (338 stemmen), gevolgd door de VVD (184) en SGP (181).
Bennekom: Dit is het meest progressieve gebied. GroenLinks-PvdA werd in de dorpskern nipt de grootste (1.344 stemmen), op de voet gevolgd door D66 (1.271). In het Binnenveld domineert de SGP.
Ede Stad: In de stadstembureaus is GemeenteBelangen overtuigend de grootste partij geworden (5.700 stemmen), met een ruime voorsprong op GroenLinks-PvdA (4.737) en de ChristenUnie (4.694).
👉 Bekijk de stemmen per partij van Ede-stad en de zes dorpen
Voorkeursstemmen: ‘Stem op een vrouw’ blijkt zeer effectief
De nieuwe gemeenteraad telt straks 14 vrouwen op een totaal van 39 zetels. Daarmee stijgt het aandeel vrouwen in Ede van 26 procent in de vorige raad (10 vrouwen) naar bijna 36 procent nu, wat exact in lijn ligt met het landelijk gemiddelde. Vooraf wees een prognose op basis van de kieslijsten uit dat er slechts 12 vrouwen in de raad zouden komen.
Dat dit er 14 zijn geworden, is opmerkelijk gezien de grote winst van de SGP waar vrouwen van de lijst worden geweerd. Deze partij bezet straks 9 zetels met uitsluitend mannen. Dit betekent simpelweg dat de 14 verkozen vrouwen uit de resterende poule van slechts 30 zetels moesten komen. Een opvallend inzicht: van de niet-SGP zetels in de gemeenteraad wordt nu dus bijna de helft (47 procent) bezet door een vrouw.
Dit toont aan dat het bewust stemmen op een vrouw daadwerkelijk verschil kan maken. Door de gerichte inzet van voorkeursstemmen (de drempel hiervoor lag op 384 stemmen) is de vaste, door de partijen bedachte lijstvolgorde doorbroken:
VVD: Bij de VVD haalde de mannelijke nummer 3 (Thimo Harmsen) 150 stemmen. Hij werd echter overtuigend gepasseerd door de nummer 5 op de kieslijst, Femke Schaak, die liefst 846 voorkeursstemmen behaalde en daarmee zelfstandig een zetel bemachtigde.
CDA: Een soortgelijke situatie deed zich voor bij het CDA. Nummer 4 Arjan Boot leek met 146 stemmen de raad in te gaan, maar zag zijn zetel naar de nummer 5 gaan. Marian van Roekel-Vreugdenhil wist op eigen kracht (en inmiddels voor de derde keer) 789 voorkeursstemmen te verzamelen en is daarmee rechtstreeks verkozen.
Tabel: De verhouding man/vrouw in de nieuwe raad. De omrande vakjes zijn de zetels van vrouwen.
De positie van de wethouders
Zittende wethouders worden voor verkiezingen regelmatig als lijstduwer op een onverkiesbare plek gezet. Zij hebben vaak de ambitie om na de verkiezingen hun bestuurlijke functie in een nieuwe coalitie voort te zetten, in plaats van terug te keren als raadslid.
Dit zagen we in Ede terug bij wethouder Jan Pieter van der Schans (CDA, plek 11 met 174 voorkeursstemmen) en Bram van der Beek (ChristenUnie, plek 10 met 140 voorkeursstemmen). Omdat beide kandidaten de voorkeursdrempel niet hebben gehaald, hebben zij geen rechtstreekse plek in de gemeenteraad afgedwongen.
Voor Van der Schans vormt dit waarschijnlijk geen belemmering, aangezien het aannemelijk is dat het CDA in de coalitie blijft. Voor Van der Beek is de kans reëel dat zijn termijn in het bestuur eindigt, omdat de ChristenUnie na het zetelverlies waarschijnlijk in de oppositie terechtkomt.
De gebruikte data voor dit artikel: uitslagen 2026 en 2022.
Schrijf een reactie