Marc van der Woude
De geplande aardwarmteboring verandert het rustige buitengebied aan de Maanderdijk maandenlang in een industrieel ingericht boorterrein.
Zware dieselgeneratoren draaien dag en nacht, er komt een zestig meter hoge boortoren en de werkzaamheden gaan 75 dagen onafgebroken door. Uit de vergunningstukken blijkt bovendien dat overheden en deskundigen kritisch hebben gekeken naar de gevolgen voor natuur, bodem en grondwater. De belangrijkste bevindingen op een rij.
60 meter hoog, 1800 meter diep
De werkzaamheden bestaan uit de aanleg van de boorlocatie, de boorfase en de afbouw. Samen nemen die ongeveer 32 weken in beslag. De meest intensieve periode is de daadwerkelijke boorfase. Hierbij wordt met een zestig meter hoge boortoren naar ongeveer anderhalve kilometer diepte geboord.
Vanwege het continurooster en de veiligheid wordt de locatie ‘s nachts fel verlicht. Om te voorkomen dat deze verlichting beschermde diersoorten in de directe omgeving, zoals foeragerende vleermuizen en broedvogels, ernstig verstoort, verplichten de vergunningen het bedrijf om te werken volgens een strikt Ecologisch Werkprotocol (EWP) met speciaal afgeschermde verlichting.
De Edese Vos spitte de technische onderzoeken door. De boringen richten zich op de Formatie van Slochteren, een zandsteenlaag die start op zo’n 1.600 tot 1.650 meter onder het maaiveld. Hoewel het diepste verticale punt ruim 1,8 kilometer onder de grond ligt, legt de boor door schuine hoeken een veel grotere fysieke afstand af van 2,9 kilometer.
Boren op diesel: stikstof op de Veluwe
Hoewel het aardwarmteproject uiteindelijk bedoeld is om de Edese warmtevoorziening te verduurzamen, is de aanlegfase dat niet. Omdat op de locatie geen netaansluiting met voldoende capaciteit beschikbaar is, wordt de benodigde stroom opgewekt door drie grote dieselgeneratoren die dag en nacht draaien. Om pieken in de stroomvraag op te vangen, worden de generatoren ondersteund door een batterijpakket.
De inzet van deze zware generatoren leidt tot de uitstoot van stikstof. Uit de AERIUS-projectberekeningen blijkt dat stikstof neerslaat op het nabijgelegen Natura 2000-gebied de Veluwe. De maximale berekende toename bedraagt 0,10 mol per hectare per jaar. De initiatiefnemer voerde een zogenoemde ‘voortoets’ uit en concludeerde daaruit dat significante negatieve effecten op Natura 2000 konden worden uitgesloten. Een uitgebreidere ‘passende beoordeling’ zou daarom niet nodig zijn.
De gemeente en het ministerie kwamen hierover in het dossier tot een andere beoordeling. De gemeente Ede vroeg het ministerie in haar officiële advies expliciet of er met deze cijfers toch niet een uitgebreidere beoordeling geëist moest worden, juist omdat de Veluwe al zwaar overbelast is door stikstof. Het ministerie ging hier echter niet in mee en oordeelde dat er met de voorgestelde generatoren – mits voorzien van nabehandelingssystemen zoals SCR-katalysatoren – voldoende maatregelen worden genomen om significante negatieve effecten op Natura 2000 te voorkomen.
Links de boorlocatie ten opzichte van Natura 2000, rechts ten opzichte van beschermde grondwatergebieden. Beelden: Gaia Energy, Haskoning.
Seismische risico’s: eerst meten, dan winnen
Een logische zorg bij een aardwarmteboring is het risico op bodemdaling en aardbevingen. Uit de vergunningstukken blijkt dat de verwachte bodemdaling met maximaal 4 millimeter over een periode van dertig jaar volgens de betrokken deskundigen verwaarloosbaar klein is ten opzichte van de natuurlijke bodemdaling in het gebied. Ook de kans op schade door lokaal opgewekte aardbevingen wordt door TNO en Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) als zeer klein ingeschat.
Toch zien de toezichthouders een belangrijk aandachtspunt. Het bestaande meetnet van het KNMI rondom Ede is niet fijnmazig genoeg om lichte, nog niet voelbare aardbevingen betrouwbaar te registreren. Daarom verplicht het ministerie Aardwarmte Ede om vóór de start van de winning een eigen lokaal meetnet aan te leggen en eerst een nulmeting uit te voeren.
Daarnaast geldt een zogenoemd stoplichtsysteem. Daarbij zijn vooraf grenswaarden vastgesteld voor de gemeten trillingen. Als die worden overschreden, moet de winning worden aangepast of stilgelegd. Bij een beving boven de vastgestelde norm moet de winning binnen 24 uur worden stilgelegd.
Mocht er ondanks deze maatregelen toch schade ontstaan, dan blijkt uit de vergunningstukken dat de initiatiefnemer een aansprakelijkheidsverzekering heeft afgesloten met een maximale dekking van 10 miljoen euro per jaar.
Zorgen over corrosie in het Edese grondwater
Naast de geologische risico’s in de diepe ondergrond, buigen lokale overheden en instanties zich vooral over de risico’s voor de ondiepe bodem. Er wordt namelijk dwars door waardevolle grondwaterlagen geboord.
Om te voorkomen dat het diepe, zoute en warme formatiewater in aanraking komt met dit zoete grondwater, worden de boorputten voorzien van stalen buizen en cement. De gemeente Ede wees in het voortraject echter op ervaringen bij andere geothermieprojecten in Nederland, waar corrosie van stalen putten eerder optrad dan verwacht, wat tot ongewenste zoutwaterlekkages leidde. De gemeente vroeg daarom nadrukkelijk aandacht voor de materiaalkeuze en de levensduur van de putten.
Ook Waterschap Vallei en Veluwe heeft in het dossier geadviseerd om scherp toe te zien op een robuust putontwerp om de grondwatervoorziening niet in gevaar te brengen. Het waterschap adviseert daarom een zogenoemde double casing toe te passen: een dubbele beschermwand rond de boorput, gecombineerd met actieve monitoring om lekkages tijdig te kunnen signaleren. Om deze risico’s in te dammen, stelt het ministerie strenge materiaaleisen en is het bedrijf verplicht de boorputten voortdurend te controleren op beschadigingen, lekkages en afwijkende druk.
Het ministerie concludeert dat met deze vergunningvoorschriften voldoende maatregelen zijn getroffen om de risico’s te beheersen. De gemeente en het waterschap vroegen in hun adviezen wel nadrukkelijk aandacht voor de uitvoering en de controle daarop.
Dit artikel is deel 3 van een serie over het aardwarmteproject Ede. In het volgende deel onderzoeken we de bedrijfsmatige constructie: de weggelakte financiën, de rol van staatsbedrijf EBN en de vraag of dit project de Edese biomassacentrales echt gaat vervangen. Belanghebbenden kunnen nog tot en met 13 augustus 2026 een zienswijze indienen op het ontwerpbesluit voor de startvergunning.
Duizenden jaren kilometers beton en staal: Bij ‘abandonneren’ van de put, het definitief sluiten na gebruik, wordt er beton in het gat (‘beton pluggen’) gegoten. Wat er in de diepe ondergrond achterblijft, wordt officieel een verlaten put, een geabandonneerde put of een geplugde boorput genoemd.In de praktijk is het een kilometers lange, massieve en gewapende cilinder van beton en staal. De bedoeling is dat het beton niet scheurt en het staal niet lekt, dus op de zeer lange termijn hydraulisch dicht blijft.
Verzekering: De claim dat een verzekering van €10 miljoen volstaat ‘omdat’ de kans op een grote catastrofe in Ede minimaal is, draait het klassieke verzekeringsprincipe volledig om. In werkelijkheid weerspiegelt die limiet slechts de maximale capaciteit die risicomijdende commerciële verzekeraars durven aan te bieden, waardoor de Nederlandse overheid via de Mijnbouwwet als de feitelijke achtervang moet fungeren voor onwaarschijnlijke miljardenschades.
De kans op een ernstige verzakking bij de geothermieboring in Ede is ‘statistisch gezien vrijwel 0%’, omdat de druk in de bodem stabiel blijft door het direct terugpompen van het afgekoelde water. Mocht het ondenkbare rampscenario zich pal tegenover de boorlocatie bij Pathé Ede toch voordoen, dan bedraagt de reële materiële- en bedrijfsschade naar schatting €75 tot €100 miljoen, exclusief eventuele letselschade…. alleen al bij 1 gebouw, de Cinemec. Ter illustratie, omdat er meer dan 1 gebouw in Ede staat en 10 miljoen eur niet eens in de buurt zou komen om ernstige schade aan de Cinemec te herstellen en te vergoeden, laat staan de rest van Ede.
Nogmaals: inderdaad niet waarschijnlijk, maar het is niet ok om onwaarschijnlijke risico’s af te schuiven naar lokale bevolking, bedrijven, gemeente en de staat. Dat is het tegenovergestelde van aansprakelijkheidsverzekering en het vergoeden van schade. ‘Sorry maar dat leek ons onwaarschijnlijk, dus toen hebben we het niet verzekerd/onderverzekerd met factor 1000’ En voor de verhoudingen: Een normale, particuliere aansprakelijkheidsverzekering (AVP) voor iemand als persoon dekt in Nederland standaard al €1,25 miljoen tot €2,5 miljoen per gebeurtenis.
Er wordt gewezen op voortdurende en strenge controles/handhaving… We weten allemaal hoe het Edese warmtebedrijf hiermee omgaat…. Hopelijk gaat het nu wel transparant en vooral volgens de regels?! Ook al is het juridisch gezien een andere onderneming, toch blijft mijn vertrouwen in het vriespunt. Ik zeg: niet doen; we hebben al genoeg ellende met de biomassacentrale. Zo komen we van de regen in de drup.
Wie controleert dat het bedrijf de gestelde eisen voor het materialen gebruikt?
Wie controleert de buizen op scheuren?
Wie betaald uit als de schade hoger is dan?
Wie controleert het grondwater?
En wie controleert de natuur… die weer het onderspit delft?
De gemeente kijkt weg. We hebben al stikstofproblemen op de Veluwe. We hebben de biomassacentrale al gebouwd op minder dan 500 meter van de natura 2000. O ja, we hebben al een vergunning afgegeven voor uitbreiding van de wasstraat ook binnen de 500 meter van het natura 2000 gebied. O, is dat allemaal in dezelfde wijk? De boringen zijn aan de andere kant van Ede… maar dat maakt niet uit. Ede heeft een slechtere luchtkwaliteit dan menige stad in de randstad… hoe komt dat?
Gemeente kijkt per stuk of er vergunningen worden verleend, ze overziet het grote plaatje niet… Ze kunnen geld verdienen door… geen idee wat de gemeente binnen haalt, maar het moet iets zijn… werkgelegenheid is het niet, bij de biomassa hebben ze nog steeds te weinig mensen…
Het is weer een prestigestuk… bekend worden in Nederland… genoemd worden op het journaal? Burgemeester op tv… Hoe kunnen we dit stoppen… moeten we een demonstratie houden?
Snap je twijfels wel, maar een vergunning krijg je echt niet zomaar door even wat geld over te maken. Er zitten echt veel instanties bovenop. Die buizen en materialen worden vooraf bijvoorbeeld verplicht doorgelicht met röntgen en zware druktesten door onafhankelijke keuringsbedrijven, en de Omgevingsdienst controleert dat gewoon. Het Waterschap houdt het grondwater scherp in de gaten met peilbuizen om te zien of alles schoon blijft. En als er toch iets misgaat, is het bedrijf wettelijk verplicht om zich mega hoog te verzekeren en draaien ze zelf voor de kosten op. Over de natuur durf ik niks te zeggen, maar qua veiligheid en keuringen mag je echt pas beginnen als alles honderd procent gecontroleerd is.
Sinds wanneer kun je een verzekering afsluiten voor nadat er iets is misgegaan? Mega-hoog met 10 miljoen? Een schijntje in vergelijking met de risico’s.
Ja, Peter heeft gelijk over de comment van Cees Geertjes: ‘En als er toch iets misgaat, is het bedrijf wettelijk verplicht om zich megahoog te verzekeren en draaien ze zelf voor de kosten op.’ Dit is een denkfout, dit bestaat niet, want zoals Peter al opmerkte: Vanzelfsprekend werkt een verzekering zo dat je preventief verzekert, nog voordat er tekenen zijn dat het fout gaat. Verder is het uitleggen dat er keuringen zijn niet iets dat bezwaren en risico’s wegneemt.