Hoe kinderen op Enka moeten wijken voor de auto

Basisschool De Ontdekking in de Enka-wijk gold als een veelbelovend voorbeeld van hoe een schoolomgeving groener en veiliger kan worden. Nu verdwijnt een deel van het schoolplein voor autoparkeerplaatsen en worden kinderen gevraagd niet meer met de fiets naar school te komen. Wat ging er mis? Marco te Brömmelstroet geeft het experiment een afscheidszoen.

Opinie

Gemeente Ede heeft mooie ambities: 10.000 nieuwe woningen, meer groen, en minder auto’s in de stad. Inwoners moeten vaker lopen en fietsen. Maar tussen droom en daad staan regels, gewoontes en gebrek aan daadkracht. Dat weten we.

Dit bericht kregen de ouders van De Ontdekking deze week: “Dan zullen we aan leerlingen van de jongere groepen vragen lopend naar school te komen en hun fietsjes thuis te laten.” Wat is hier aan de hand?

Fietsen naar school: op papier al lang geregeld

Al jaren geldt in Ede de norm dat kinderen vanaf 8 jaar zelfstandig naar school moeten kunnen fietsen. Voor veel kinderen is dat gelukkig ook mogelijk. Maar uit een rondvraag bleek dat bijna alle basisscholen hier grote problemen mee ervaren: gevaarlijke schoolroutes en te veel auto’s in de schoolomgeving tijdens het halen en brengen. Scholen gaven bij een eerste bijeenkomst duidelijk aan: wij zijn het zat, maar we kunnen dit niet alleen oplossen. We hebben de gemeente nodig.

Want zodra je een straat opent voor kinderen en afsluit voor auto’s, zodra je ergens een tijdelijk dranghek neerzet, ontstaat er onmiddellijk weerstand. En geld om straten echt anders in te richten is er nauwelijks.

Een experiment als oplossing

De gemeente startte daarop een aantal ‘experimenten’ met een groep koploperscholen. Het idee: probeer verschillende aanpakken uit (bv. autovrije schoolstraten, schoolslingers, kleine aanpassingen in het straatontwerp) en leer samen wat (niet) werkt. Scholen die succesvol zijn, kunnen als voorbeeld dienen voor de rest. Zo komen we allemaal sneller bij het doel om alle kinderen zelfstandig naar school te laten fietsen.

De Ontdekking: een veelbelovend begin

Basisschool De Ontdekking op het ENKA-terrein werd gepresenteerd als een succesvol voorbeeld van zo’n experiment. Met steun van wethouder Peter de Pater werd direct bij de opening van de school groot ingezet door een groep ouders en omwonenden. De geplande Kiss & Ride en de bijbehorende parkeerplaatsen mochten twee jaar lang worden afgesloten voor auto’s. Daardoor kon het schoolplein – voor het bedachte aantal kinderen veel te klein, te versteend en te heet – flink worden uitgebreid en vergroend. Een vurige wens van de kinderen, ouders en leerkrachten.

Het resultaat was indrukwekkend:

• Veel meer kinderen dan verwacht gingen zelf lopend of fietsend naar school.
• Er kwam ruimte voor meer dan 20 extra bomen.
• De buurt kreeg ruimte voor ontmoeting en ontspanning met picknicktafels en schaduw.
• De schoolomgeving midden in de nieuwe wijk werd toch ontspannen, groener, rustiger en veiliger.
• Er was groot draagvlak van ouders en omwonenden om dit beleid verder te handhaven en aan te scherpen.

De enige voorwaarde: zorg dat auto’s van ouders en leerkrachten wegblijven uit de directe omgeving van de school.

Gemeente Ede, het CNS schoolbestuur, eigenaar BOEi, en kinderopvang Bzzzonder ondertekenden een intentieverklaring voor het actief onderschrijven en sturen op de randvoorwaarden: ouders uit de wijk komen te fiets of te voet, ouders van buiten de wijk brengen hun kinderen eventueel met de auto op afstand, en personeel parkeert op afstand. Dat was prima mogelijk vanwege de vele lege parkeerplaatsen in de wijk tijdens schooluren. 

Doen we dit niet, dan faalt het experiment. Immers, als de inrichting niet is gemaakt voor auto’s, maar ze zijn er toch, dan lopen de kinderen gevaar. Het experiment werkt als betrokken partijen eigenaarschap voelen, en zich er blijvend voor inzetten. Ook als de oorspronkelijke kartrekkers er niet meer zijn.

Het experiment is mislukt – kinderen lopen gevaar

Helaas bleef dat eigenaarschap uit. De mensen die zich vanaf het begin zorgen maakten, kregen zo gelijk. Een grote school en alle partijen die erbij betrokken zijn, blijken niet bereid om hier echt goed voor te zorgen.

Deze week verscheen er, zonder overleg met ouders of betrokken bewoners, een berichtje in de schoolapp: de helft van het schoolplein moet worden ingericht voor autoparkeren. De eigenaar van het gebouw – BOEi – eist de parkeerplaatsen terug. Reden: medewerkers van kinderopvang Bzzzonder willen daar gratis parkeren nu betaald parkeren wordt ingevoerd. Dat er tijdens schooltijden genoeg lege parkeerplaatsen in de buurt zijn, doet er blijkbaar niet toe. 

Daar bleef het niet bij. Omdat de ruimte voor fietsenrekken ontbreekt mogen kinderen uit de onderbouw niet meer met de fiets naar school komen: “Dan zullen we aan leerlingen van de jongere groepen vragen lopend naar school te komen en hun fietsjes thuis te laten.” Auw. En dat terwijl de school inmiddels ruim 400 leerlingen telt – meer dan 150 boven de vergunde capaciteit van 250.

Op Wereldfietsdag (3 juni) kwam het tweede bericht van de schooldirecteur. Plotseling lijkt er wél daadkracht te zijn. De kinderen uit de onderbouw worden wederom dringend verzocht niet meer met de fiets te komen. Het bovendeel van het schoolplein wordt met onmiddellijke ingang door BOEi afgebroken en beschikbaar gemaakt voor tientallen auto’s van vooral de BSO juffen.

De fietsenstalling werd meteen afgebroken om ruimte te maken voor parkeerplaatsen. Foto’s: Marco te Brömmelstroet.

Intussen schuift achter de schermen iedereen elkaar de verantwoordelijkheid door. Ik parafraseer de reacties:

• Directeur CNS De Ontdekking: “De gemeente moet maar aanpassingen maken voor verkeersveiligheid. Wij kunnen er ook niks aan doen: de verhuurder en eigenaar hebben extra parkeerruimte nodig. En dadelijk neemt de gebouweigenaar ons nog meer af.”
• CNS als koepelorganisatie: “Vraag niet aan ons om iets met de buitenruimte te doen. Dit is niet onze kerntaak.”
• De Medezeggenschapsraad en OuderCommissie: zwijgen, er is ook geen cultuur van ouderavonden of actief betrekken van ouders. En er heerst een angstcultuur: de MR bleek al eens op de vingers getikt toen ze kritisch waren over de communicatiestijl van de schooldirectie.
• Gemeente Ede: “Wij hebben geen geld en geen capaciteit om hier leiding te nemen. De school neemt zelf geen initiatief en komt niet naar bijeenkomsten hierover.”
• BOEi (gebouweigenaar): “Onze huurders (lees: leerkrachten van de BSO en de school) willen nu eenmaal gratis parkeren. We winnen duurzaamheidsprijzen, maar de huurders moeten zelf maar uitzoeken wat er rondom het gebouw gebeurt.”
• Bzzzonder (kinderopvang): “Wij willen niet handhaven en hebben geen zin om dit telkens weer uit te moeten leggen aan ouders en juffen. Die willen nu eenmaal niet een stukje lopen.”

En het wrange: ze hebben allemaal hun eigen gelijk. Maar het gaat ten koste van de kinderen en die schieten met dit gebrek aan gevoel van verantwoordelijkheid niks op. Want wie komt er in dit gesprek echt voor het belang en de rechten van de 400 kinderen op? Niemand.

Schoolomgeving De Ontdekking is de wereld in het klein

De schoolomgeving van De Ontdekking is de wereld in het klein: een vervuilde bodem met daarop een schoolplein van beton, omgeven door honderd lege parkeerplaatsen, drukte van geluid, toenemende hitte, gebrek aan groen, grote groei van kinderen, overprikkeling, stress, en verminderde schoolresultaten. Midden in de groenste, en meest progressief stemmende wijk van Ede vindt een grote meerderheid een groene en veilige schoolomgeving voor de kinderen belangrijk. 

Er wordt een oplossing bedacht voor een groter groen schoolplein en met grote meerderheid omarmd. Het haalde de landelijke pers en zelfs het Jeugdjournaal. Kijk, het kan anders! Maar een kleine minderheid houdt zich niet aan de regels. Het aantal auto’s tijdens haal- en brengtijden neemt steeds meer toe. Steeds meer ouders vinden de schoolomgeving druk en onveilig. Niemand durft te handhaven. Kinderen krijgen thuis te horen dat ze niet meer op de fiets mogen, er komen extra autoparkeerplaatsen, en de droom en oplossing is stuk. 

De schoolomgeving van De Ontdekking is de wereld in het klein: alle verantwoordelijken gedragen zich als kinderen. En naar de kinderen zelf wordt niet geluisterd. 

Hoe eindig je een experiment?

Het experiment begon als een hoopvol succesverhaal – en dat was het ook, een tijdje. Het heeft laten zien wat er mogelijk is in een fijn ruimtelijk ontwerp als we ons gedrag een klein beetje aanpassen. Maar het heeft ook aangetoond dat het niet vol te houden is als niemand er echt verantwoordelijkheid voor neemt. Zonder eigenaarschap valt alles terug naar de oude situatie: meer auto’s, meer gevaar voor de kinderen, minder ruimte voor groen, spelen en veiligheid. We waarschuwden de partijen er al voor. In alle gesprekken. En in dit wetenschappelijke onderzoek.

Als niemand bereid is die stap te zetten, moeten we de eerlijke conclusies trekken en het experiment terugdraaien:

1. Kap de kersenbomen en breng de Kiss & Ride terug. Die was er niet voor niets: auto’s die niet hoeven te keren of stoppen op straat zijn veiliger voor kinderen. Het trekt wel meer autoverkeer aan – dat is de prijs van dat niemand hier een stap extra voor wil zetten.
2. Het schoolplein wordt weer kleiner en versteender. Minder buitenruimte, meer hitte, meer weerkaatsend geluid en stress voor de kinderen die er elke dag spelen. Verschillende vormen van buitenspelen verdwijnen voor even luchten. 
3. Omwonenden kunnen een handhavingsverzoek indienen. De school is bedacht op 250 kinderen (nu zitten er 400). En in de omgevingsvergunning staat dat ze zich actief inzetten op het weren van autoverkeer voor de veiligheid van het gebouw en verminderen van overlast voor de buurt. Als er structureel meer auto’s komen dan waarmee in de omgevingsvergunning rekening is gehouden, moet die vergunning worden herzien of ingetrokken. Te veel geluidsoverlast, te weinig speelruimte per kind en te veel problemen met verkeersveiligheid zijn nu zeer waarschijnlijk.
4. Verwijder de groenvoorzieningen waar nodig om de verkeersveiligheid rondom de Kiss & Ride te waarborgen. De picknicktafels, moestuinbakken en speeltoestellen verdwijnen dan mee, want die staan op de geplande parkeerplaatsen. Wellicht kunnen die elders worden ingezet in de wijk of bij andere scholen die zich wel willen inzetten.
5. Trek de belangrijkste les voor volgende experimenten: maak vooraf glashelder dat alle partijen een echte verantwoordelijkheid dragen. Wie meedoet, neemt eigenaarschap – ook als het ongemakkelijk wordt. En die handtekening is niet vrijblijvend, maar wordt gehandhaafd.

Experimenteren is waardevol. En noodzakelijk om de grote ambities van de Gemeente Ede mogelijk te maken. Maar dan moet je ook eerlijk durven zijn als het mislukt. Trek je lessen en draai de ingrepen terug. Als we niet echt voor de veiligheid en fijne schoolomgeving van kinderen willen gaan staan, laten we dan minimaal zorgen dat de kans op een verkeersdrama minimaal is.

Of lukt het de partijen nog om wat meer tijd te nemen om met z’n allen na te denken over een oplossing die wel bij al deze ambities past?

NASCHRIFT: Sinds het schrijven van dit artikel is er veel gebeurd. Na de abrupte aankondiging van deze beslissing door de directeur ontstond er onrust in verschillende klassenapps. Er werd zelfs een spontane ludieke actie aangekondigd: alle kinderen op de fiets en een fietsbelprotest. De MR reageerde direct, wees op de verkeersveiligheid hiervan en kondigde aan eerst in gesprek te gaan met de bestuurder, school en de gemeente. Maar de volgende ochtend werd de fietsenstalling al afgebroken. We werkten ons vijf jaar een slag in de rondte om de schoolomgeving een beetje groener, fijner en veiliger te maken. Maar als het om ruimte voor auto’s gaat, kan alles in een week worden beklonken. Een kindvriendelijke straat komt te voet en gaat te paard.