Marc van der Woude
Inwoners mogen meepraten, maar vaak pas als het plan al klaarligt. Aan de eerste signaaltafel van de Edese Vos zoeken vijf ervaren Edenaren naar hoe participatie in Ede beter kan. Hun belangrijkste les: begin bij de mensen, want daar zit de kennis.
Het zou een avond worden over de toekomst van de Westhal. De gemeente wilde met bewoners praten over hoe het gebouw ingevuld kon worden, en Allard Bijlsma ging er een paar weken geleden heen. Al snel hoorden de aanwezigen dat erfgoedorganisatie BOEi de week erop de sleutel zou verstrekken aan de eerste huurder, Silk Bouldergym.
“Er wordt dus gewoon gezegd: dit is het plan van verhuurder BOEi. Zo gaan we het doen,” vertelt Allard. “U mag er nu wat over zeggen, maar dit deel van het plan ligt vast.” De zaal, zo’n honderd mensen, stond als één man op. Dat is geen meepraten; maar het afdoen als een voldongen feit. We weten nog niets over mogelijke overlast, waar de ingang komt, hoe het zit met de horeca.”
Zo gaat het vaak, herkennen de vijf deelnemers aan de signaaltafel. Maar daar blijft het deze ochtend niet bij. Het gesprek gaat vooral over de vraag hoe het anders kan. En de deelnemers hebben daar veel ideeën over.
Rond de tafel
Op woensdagochtend 4 november houdt de Edese Vos in wijkhuis De Wulp de eerste van drie signaaltafels over hardnekkige problemen in Ede. Het onderwerp: participatie. In de Edese Participatie Aanpak belooft de gemeente inwoners vroeg te betrekken en duidelijk te maken waarover ze kunnen meepraten. Eerder onderzoek van de Edese Vos liet zien dat het in de praktijk vaak anders gaat.
Aan tafel zitten vijf mensen die elk op hun eigen manier ervaring hebben met participatie in Ede:
- Allard Bijlsma wandelt en fietst elke dag twee uur door Ede en spreekt onderweg veel bewoners. Hij volgde de gemeentelijke sessies over participatie en zat in een adviesgroep die plannen bekeek voordat ze naar de raad gingen. Hij maakt de Atlas van Ede en schrijft een maandelijks overzicht voor de Edese Vos.
- Daan Overeem is de creatieve geest aan tafel. Hij bedenkt en ontwikkelt initiatieven met ondernemers, kunstenaars en andere bewoners, en zoekt steeds naar manieren om mensen enthousiast te maken. Hij is de initiatiefnemer van het Huis voor Actief Burgerschap.
- Jeannet Hubbeling is jurist en voorzitter van Stichting Milieuwerkgroepen Ede (SME). Ze zit bij veel bouwplannen aan tafel en helpt bewonersgroepen bij procedures.
- Ernst Steinmeier woont zijn hele leven in Ede. Als voorzitter van de ondernemers en de centrumbewoners rond het Kuiperplein en als fractievolger zag hij van dichtbij hoe het bij de gemeente gaat.
- Erik Munneke volgde de participatierondes over de uitbreidingsplannen van Ede, zette zijn bevindingen per wijk op een rij en stuurde die naar de gemeenteraad en de wethouder.
Marc van der Woude, redactiecoördinator van de Edese Vos, leidt het gesprek. Ook de adviseur participatie van de gemeente was uitgenodigd om aan te schuiven. Na intern overleg liet ze weten dat ze niet zou komen: binnen de gemeente moeten vragen van de pers via de bestuursadviseur lopen.
Waar het om draait
Vroeg in het gesprek noemt Daan drie woorden die volgens hem bepalen of participatie werkt: gelijkwaardigheid, vertrouwen en transparantie. Die drie woorden komen de hele ochtend terug.
Samen leveren de deelnemers vier inzichten op. Begin bij de mensen en niet bij een kant-en-klaar plan. Laat zien welke keuzes er zijn en waarom de gemeente uiteindelijk kiest wat ze kiest. Zorg dat er mensen zijn die het traject dragen en die vertrouwen opbouwen. En kom achteraf terug om te laten zien wat er met de inbreng is gebeurd.
Onder alles ligt één gedachte. Ede zit vol inwoners met ervaring, vakkennis en ideeën. Mensen die in hun eigen wijk dingen zien die de gemeente niet ziet. Volgens de deelnemers liggen veel oplossingen dus al klaar. De vraag is of de gemeente die kennis op tijd ophaalt.
Begin bij de mensen
Hoe dat ophalen gaat, laat Allard zien. Hij fietst dagelijks door de wijken en spreekt mensen gewoon aan. “Hoe ging het met dat riool? Ben je tevreden over hoe het is gegaan? Dan krijg je wel een aardig beeld van wat er leeft.”
Daan werkte ook op die manier. “Hoe krijg je mensen mee die een onderwerp helemaal niet op de radar hebben?” vraagt Marc. “Dan begin je bij de mensen,” zegt Daan. “Door te praten, door de wijken en winkels te lopen, met ondernemers in gesprek te gaan.”
Voor een project om huizen te verduurzamen ging hij met een vouwfiets de wijk in. Hij nam een onafhankelijke technicus mee die geen belang had om iets te verkopen. Hij sprak bewoners één op één. Sommigen waren zo trots dat ze de vloer openmaakten om te laten zien dat die al geïsoleerd was. Uiteindelijk vernieuwden buren samen het dak van een heel blok. “Dat kost veel tijd. Maar het is wel heel leuk en dankbaar werk.”
Het was een landelijk project waarbij aan het eind elke deelnemende stad een filmpje liet zien van hoe het was gegaan. Bijna elk filmpje begon met een projectleider met een dikke stropdas die vertelde hoe goed het allemaal ging. “Wij hadden gewoon de buurman genomen,” zegt Daan. “En die vertelde ook meteen wat er beter kon. Daar ging het om.”
Ja-ambtenaren en nee-ambtenaren
Volgens Daan hangt veel af van de ambtenaar aan tafel. “Wij noemen dat ja-ambtenaren en nee-ambtenaren.” De ene soort zegt: het is mijn geld, mijn idee, en ik zal jullie zeggen wat je ervan moet denken. Elders in het land ziet hij ambtenaren en zelfs wethouders die het omgekeerde doen. “Goh, wat vind jij? Vertel eens even. Want misschien zit er in de burgerij wel zoveel know-how en zoveel specialisme dat we daarvan kunnen profiteren.” Het kan zelfs geld besparen, vindt Daan.
Dat het ook in Ede kan, weet Allard nog van het marktplein. Daarvoor lagen drie heel verschillende plannen klaar, die uit gesprekken met bewoners waren gekomen. “Als je op de markt komt en je spreekt iemand van mijn leeftijd, dan hebben we het altijd over de drie keuzes die voorlagen.” Ook de plannen die het niet werden, vonden mensen prima.
Wat er wel misgaat, zag hij bij de stadsgesprekken over de toekomstvisie Ede 2050. Hij legde een pagina uit het plan voor aan zestien buren in zijn flat en vroeg hen de woorden te onderstrepen die ze niet begrepen. Dat waren er tientallen, vertelt hij. Begrijpelijke taal is een eerste stap, vult Daan aan. “Of leg het uit, of maak er een woordenlijst bij,” zegt Allard. “Dat is allemaal niet zo heel moeilijk.”
Gelijkwaardig is niet: je zin krijgen
Gelijkwaardig betekent niet dat alles kan, zegt Allard. De gemeente moet eerlijk zijn over de grenzen. “Ede heeft zichzelf opgelegd dat ze moet bouwen. En er zijn financiële voorwaarden, er zijn natuur- en milieuvoorwaarden. Dan moet je tegen mensen eerlijk zeggen: dat kan niet.”
Voor Daan betekent gelijkwaardigheid dat iedereen aan het begin zijn mening kan geven, ook als je uiteindelijk niet je zin krijgt. “Je moet het gevoel hebben dat je gehoord bent als je naar buiten loopt.”
“Participatie vraagt van de overheid de moed om macht los te laten en naast mensen te gaan staan in plaats van ervoor, Daar zit de kanteling.”
– Anton Boonen, lector Duurzame Gemeenschappen Hogeschool Utrecht
Jeannet houdt ook bewoners een spiegel voor. De SME bereidt bewonersgroepen voor op wat ze kunnen verwachten. Dat is nodig, zegt ze. “Meestal denken ze dat de participatie is geslaagd als de gemeente doet wat zij willen. Dus dat is best wel lastig.”
Laat zien hoe je kiest
Wil je echt weten wat inwoners vinden, dan moet je volgens Jeannet met alternatieven komen. “Dat is constant het probleem hier. Dat er een kant-en-klaar project wordt gepresenteerd.”
Ernst is sceptisch. Als de gemeente met drie voorstellen komt, “dan gaan we kiezen wat de gemeente graag wil. Dan zeg ik het heel zwart-wit.” Bewoners hebben soms heel andere ideeën, zegt hij. Hoe breng je eerst in kaart wat zij willen? “Jij bent wel heel erg teleurgesteld in de gemeente,” reageert Jeannet. Ernst noemt dat de realiteit.
Later in de ochtend legt Jeannet haar antwoord stap voor stap op tafel. Begin eerder en haal eerst informatie op bij bewoners. Werk dat uit tot een paar plannen, waarbij ambtenaren kijken wat haalbaar is. Leg die plannen weer voor aan de mensen die het raakt. “Vervolgens moeten de ambtenaren in een stuk motiveren waarom ze voor een bepaalde optie kiezen. A, B of C. Ik zeg het even simpel. Dan is het transparant en laat je de mensen die hun inbreng hebben geleverd in hun waarde.” Eerst moet je wel het probleem schetsen, voegt ze toe. “Waaróm gaan we iets doen?”
Allard vult aan dat je ook duidelijk moet maken wat nog een los idee is en wat al een plan. Hij noemt een plan waarin een toren van zeventig meter hoog alleen als idee stond. Toch ging het op elke inspraakavond daarover. “Als je alle scenario’s in één tekening en één plan giet, dan pikken de mensen eruit waar ze tegen zijn.”
Zonde van zoveel betrokkenheid
Hoe belangrijk die terugkoppeling is, laat Erik zien. Hij is precies het soort inwoner waar een gemeente blij mee kan zijn. Na de vorige participatieronde nam hij de moeite om een uitgebreide zienswijze te schrijven, per wijk geordend, en stuurde dat naar de gemeenteraad en de wethouder. De Edese Vos publiceerde het als opiniestuk.
Het antwoord van de gemeente was kort: ze konden niet op alle punten ingaan. “Ik heb teruggeschreven dat ze op geen enkel punt ingingen. Daar was het mee afgedaan.” Op de fiets naar De Wulp dacht hij er nog over na, vertelt hij. “Ze horen je aan.”
Erik luistert veel deze ochtend. Maar als het gesprek gaat over hoe persvragen aan ambtenaren via de afdeling communicatie moeten lopen, schrikt hij. “Als ik het zo hoor, is het nog erger dan ik dacht. Er zit gewoon een firewall tussen.”
Wie zoveel betrokkenheid onbeantwoord laat, verspilt veel, is de les. Een gemeente die serieus reageert, houdt zulke inwoners juist aan boord.
Inspreken waar het besluit valt
Jeannet heeft nog een concreet voorstel. “Mag ik even tussendoor iets anders op tafel leggen waar ik me aan erger?” In Ede kunnen inwoners volgens haar niet inspreken tijdens de raadsvergadering zelf. Ze moeten via de griffie een afspraak maken voor een apart moment eerder in de week. Uit haar eerdere woonplaats kent ze het anders en ook bij veel andere gemeenten worden burgers voorafgaand aan de vergadering in de gelegenheid gesteld om hun mening over een agendapunt te geven. Ede is hierin een uitzondering.
Jeannet wil dat inwoners in de vergadering kunnen inspreken en direct horen hoe hun volksvertegenwoordigers reageren. “Dan gaan ze er wel drie keer over nadenken.” Allard ziet er ook voordeel in voor de raad zelf. Raadsleden horen dan vlak voor het besluit nieuwe argumenten. Een fractie kan dan nog zeggen dat ze zich even terugtrekt, omdat ze nieuwe inzichten heeft gekregen.
Wie trekt de kar?
Hoe het kan gaan als alles samenkomt, liet volgens Jeannet het traject rond Doesburgerbroek zien. “Daar was ik echt superenthousiast over.” Milieuorganisaties, bewoners, projectontwikkelaars en bedrijven zaten samen aan tafel. Eerst gaven zij aan wat ze wilden. Daarna keken ze wat mogelijk was en wat het zou kosten. Steeds opnieuw toetsten ze of het nog was wat de deelnemers wilden. “En zo trechterde dat samen tot een prachtig plan.”
Toen vertrok de coördinator van de gemeente, naar Wageningen. “En toen was het binnen een half jaar ter ziele,” zegt Jeannet.
“Wie trekt het karretje?” vraagt Ernst. Volgens hem beginnen participatietrajecten overal goed, tot de persoon die ze draagt verdwijnt. Veel van die kartrekkers werken volgens hem op een tijdelijk contract. Hij kent het ook uit zijn tijd bij de ondernemers. Een ambtenaar regelde toen de vergunningen, en als er iets misging, belde ze gewoon op. Toen ze een andere functie kreeg, kwam er volgens Ernst “een of ander moeizaam apparaat” voor in de plaats, “waar het alleen maar over de regeltjes ging”. De les: zorg voor een vast aanspreekpunt, en borg wat werkt.
Ernst noemt ook een traject dat volgens hem goed loopt: de vergroting van de capaciteit voor evenementen op het Kuiperplein. “Wij hebben er als bewonersorganisatie gewoon inspraak op gehad hoe het proces moest gaan.” De gemeente wilde twintig omwonenden uitnodigen. “Nee, zeiden wij,” vertelt Ernst. Het gaat om duizenden bewoners, en die zijn er nu bij betrokken. Allard is minder positief, want niet alle omwonenden zijn volgens hem even gelukkig met het proces. Maar het idee staat: laat inwoners ook meepraten over hoe de participatie zelf verloopt.
Van angst naar vertrouwen
Waarom houdt de gemeente bewoners dan toch vaak op afstand? Allard denkt dat er angst achter zit. “Men is bang voor de mensen die daar zitten.” Die mensen hebben niet altijd de woorden om het netjes te zeggen. Dan trekt de gemeente zich terug, laat een PowerPoint zien en zegt: we hebben geparticipeerd, het is klaar. Het antwoord is vertrouwen, zegt Allard. Maar dat moet groeien.
De SME laat zien hoe dat gaat. De stichting zit tegenwoordig bij alle bouwprojecten vroeg aan tafel. Dat is ooit afgedwongen met procedures, en de stichting heeft nog steeds een stok achter de deur. “Dat weten ze,” zegt Jeannet. “En dat we ook bereid zijn om die stok te gebruiken.” Maar de SME en de gemeente hebben elkaar ook jarenlang in de ogen gekeken, zegt Allard. “Wij gaan heel goed om met ambtenaren,” beaamt Jeannet.
Moet Ede dan een juridisch team krijgen dat voor inwoners procedeert, vraagt Marc bewust prikkelend. Jeannet is daar juist van teruggekomen. “Als je dat mij twee jaar geleden had gevraagd, had ik gezegd: nou, misschien wel een goed idee.” Maar mensen worden ongelukkig van eindeloze procedures. “Je kunt veel beter op een fatsoenlijke manier met elkaar overleggen.” Ernst ziet hetzelfde gevaar: hoe meer je je in stelling brengt, hoe verder je van elkaar af kunt raken.
Wat volgens Jeannet wel helpt, is een ombudsman. “Waarom hebben we hier geen ombudsman?” Iemand die inwoners zonder gehoor bij de gemeente de weg wijst, vindt ze het minste wat een gemeente moet hebben. “Want dat haalt ook heel veel kou uit de lucht.” Allard ziet ook een voordeel voor de gemeente: een ombudsman kan boze geluiden in nettere woorden doorgeven.
Kom terug als het af is
Wat de deelnemers vooral missen, is wat er na een project gebeurt. Voor de gemeente is een project een project zolang het loopt, zegt Allard. Daarna holt ze alweer achter het volgende aan. Hij zou als gemeente een jaar later een bericht doen, en twee en drie jaar later. “Zodat de mensen ook kunnen zien wat er is bereikt en wat er qua inspraak is verwerkt.” Jeannet: “Alleen je ziet het nooit. Dus vooraf en achteraf.” Erik wil dat communicatie daarbij expliciet laat zien welke ingebrachte punten zijn overgenomen.
Langs de Noordstrook staan nu nieuwe bomen. Allard zag de plannen vijf jaar geleden al. “Nu worden er niet tien, maar gewoon honderd bomen neergezet. En het ziet er prachtig uit.” Hij zou er een QR-code bij willen, zodat voorbijgangers kunnen terugkijken hoe het proces is gelopen. Dan zien nieuwe deelnemers ook welke stappen er waren en wie er meedeed. Want nu beginnen mensen bij elk project weer bij nul.
Laat ook zien wat goed gaat, zegt Jeannet, en dat zegt ze ook tegen de Edese Vos. Af en toe positieve berichtgeving steunt de ambtenaren die het goed proberen te doen. Erik maakt er een motto van: “Wat gaat er goed?” Jeannet vult aan: “En waaróm gaat dat goed?” Juist daarom zoekt de Edese Vos met deze signaaltafels naar oplossingen, en niet alleen naar wat misgaat.
Twee uur, een tafel vol ideeën
Na twee uur liggen er meer voorstellen op tafel dan op menige inspraakavond. Drie plannen om uit te kiezen, en een heldere uitleg bij die keuzes. Inspreken op de avond van het besluit. Een vast aanspreekpunt dat blijft. Een ombudsman. Laten zien wat er met de inbreng is gebeurd, met een QR-code bij afgeronde projecten. En vooral: ambtenaren die de wijk in gaan en vragen wat bewoners zien.
Ze komen van vijf Edenaren met elk hun eigen blik: de fietser die iedereen spreekt, de creatieveling, de jurist met haar stappenplan, de nuchtere ervaringsdeskundige en de betrokken inwoner die de moeite nam om alles op te schrijven. Ede heeft er duizenden zoals zij. Om die kennis te benutten, hoeft de gemeente niet veel te doen. Ze kan beginnen met de vraag die Daan elders in het land wel hoort: “Goh, wat vind jij? Vertel eens even.”
Dit artikel maakt deel uit van ons project ‘Signaaltafels – nieuwe journalistieke invalshoeken bij vastgelopen dossiers in Ede’ en is mogelijk gemaakt met een financiële bijdrage vanuit het Mediafonds Ede.
Schrijf een reactie
Iedereen is welkom om te reageren. We modereren wel op basis van onze reactieregels.