Edese Vos
Na bijna acht jaar valt het doek voor Bureau Spotlight als regionale onderzoeksredactie. Het project kreeg jarenlang subsidie, maar wist onvoldoende een eigen publiek op te bouwen. Onder de naam The Food Files kiest de organisatie nu voor voedseljournalistiek.
Daarmee eindigt de ambitie waarmee BDUmedia, de Christelijke Hogeschool Ede en Omroep Ede in 2019 begonnen: een stevige onderzoeksredactie voor de Gelderse Vallei opbouwen. Hoofdredacteur Rob Hartgers schrijft in de nieuwsbrief van 19 oktober dat de aandacht voortaan uitgaat naar voedsel en voedselsystemen.
De verklaring zoekt hij bij de regio. De Gelderse Vallei vormt volgens hem voor de meeste inwoners geen gedeelde identiteit. Dat maakte het moeilijk om rond de streek een publiek te verzamelen. Met voedsel verwacht de redactie gemakkelijker een gemeenschap van volgers op te bouwen.
Problemen vanaf de start
Spotlight begon met een team van studenten en beginnende journalisten. Over het verschil tussen de stevige onderzoeksambities en de geleverde journalistiek ontstond al in het eerste jaar discussie. In openbare reacties erkende het bureau in 2019 dat het tijd nodig had om het niveau te ontwikkelen.
Ook intern werden later fundamentele problemen aangekaart. Journalist Marc van der Woude, die in 2022 acht maanden aan Spotlight meewerkte, stuurde het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (Svdj) dat jaar een uitgebreide evaluatie. Daarin bekritiseerde hij de onduidelijke positionering, gebrekkige aansturing en het tekort aan ervaring en lokale netwerken.
Hij beschreef ook hoe regionale bestuurders de verslaggevers beoordeelden: “Ze kwamen slecht voorbereid op gesprek, snapten de materie niet, en konden dus makkelijk ‘gestuurd’ worden.” Het was een waarschuwing dat de beoogde journalistieke tegenmacht onvoldoende uit de verf kwam.
Een artikel van Bureau Spotlight over de Edese biomassacentrales laat zien hoe weinig kritisch het aanvankelijk opereerde. Alleen vertegenwoordigers van Warmtebedrijf Ede kwamen aan het woord; onafhankelijke toetsing van hun uitspraken ontbrak in het stuk. Het bedrijf gebruikt het artikel nog steeds als PR op zijn eigen website.
Wel investeren, geen solide basis
In de jaren daarna probeerde Spotlight de organisatie en publieksopbouw te versterken. Er kwamen vacatures voor een marketeer en een zakelijk ontwikkelaar. Een fondsenwerver werkte aan een meerjarenstrategie. De redactie interviewde inwoners, experimenteerde met video’s en betaalde advertenties, en onderzocht een donatie- of ledenmodel.
Het Svdj kende in 2023 €20.000 toe voor onderzoek naar inkomstenbronnen en betere marketing. Voor 2024–2025 volgde €260.000 aan verduurzamingssteun en voor 2026 nog eens €135.000. Juist die regeling moest helpen een sterkere financiële basis op te bouwen.
Na die investeringen wordt de regionale positionering nu verlaten. Hoeveel vaste lezers, donateurs en eigen inkomsten de inspanningen hebben opgeleverd, vermeldt Hartgers niet in zijn aankondiging. Hij noemt wel producties, maar maakt niet inzichtelijk waarom de beloofde duurzame regionale onderzoeksredactie onvoldoende van de grond kwam.
Food als nieuwe belofte
De keuze voor voedsel is opvallend in een vestigingsplaats die haar eigen foodambities juist heeft teruggeschroefd. De World Food Experience ging niet door. De gemeente beëindigde de programmasturing Food en schrapte de subsidieregeling voor voedselinitiatieven. De Edese Vos beschreef die afbouw eerder in ‘Ede wilde de voedselhoofdstad zijn: hoe dat merk leegliep’.
Spotlight blijft zich niettemin op die regionale reputatie beroepen: de Gelderse Vallei is óók Food Valley, schrijft Hartgers. Vanuit de streek wil de redactie onderzoeken publiceren over onder meer gezondheid, klimaat en de macht van grote spelers in de voedselketen.
Met The Food Files kiest Spotlight voor een landelijk profiel. Ook daar zal het een eigen publiek en inkomsten moeten opbouwen. Ede kent met Foodlog bovendien al een gespecialiseerd landelijk nieuws- en discussieplatform over voedsel, met een gemeenschap van onder anderen wetenschappers, boeren, voedselproducenten en betrokken consumenten.
Welke specifieke doelgroep The Food Files daarnaast wil bedienen, wat het toevoegt aan het bestaande aanbod en waarop het vertrouwen in die nieuwe koers berust, wordt in de nieuwsbrief niet uitgewerkt. Bij de aankondiging van de doorstart was de website nog niet beschikbaar.
Spotlight begint daarmee aan een nieuwe richting, maar laat ook een ongemakkelijke vraag achter: wat hebben inwoners overgehouden aan bijna acht jaar opbouw en financiering?
Goh: ‘De Gelderse Vallei vormt volgens hem voor de meeste inwoners geen gedeelde identiteit. Dat maakte het moeilijk om rond de streek een publiek te verzamelen.’
Tja, zoals je zelf al schreef: pluimvee (Barneveld), ICT (Veenendaal), Wageningen progressief, Veluwe meer conservatief etc, maar los daarvan is Nederland een divers land. Prinses Máxima deed de beroemde uitspraak “Dé Nederlandse identiteit bestaat niet” op 24 september 2007 in Den Haag tijdens de presentatie van het WRR-rapport Identificatie met Nederland.
Het is dus niet echt een goed excuus van Hoofdredacteur Rob Hartgers, want andere nieuwsmedia kunnen het wel in Nederland. Verder lezen we een reeks van andere redenen van falen in jouw evaluatie.
Jammer dat dit zo liep, en op enkele punten kwalijk. Je bent ingehuurd om kwaliteit en richting te bieden vanuit jouw ervaring, maar dat bleek niet welkom. Ze wilden zelfs alleen het mooiweerdeel betalen en stonden niet open voor feedback ter verbetering.
Verder raar dat er subsidie kwam, maar dat Bureau Spotlight zo weinig audio- en videocontent aanleverde bij XON dat zij met de samenwerking stopten. Dan gaat er duidelijk iets mis. Management en directie horen kpi’s (key performance indicators) wekelijks en maandelijks strak bij te houden. Tenminste, zo gaat dat in het bedrijfsleven: daar kan dat nooit weken en maanden fout gaan zonder dat er onmiddellijk alarm wordt geslagen. Onmogelijk.
Ik las wel in de evaluatie dat werken met zeer veel parttimers met weinig uren per week bijvoorbeeld inefficiënt is, maar toch.
Je hebt gelijk dat maatschappelijke diversiteit op zichzelf geen belemmering voor een nieuwsmedium hoeft te zijn. Het gaat hier vooral om de vraag welke journalistieke binding je publiek met een gebied heeft. Willen inwoners van Ede structureel onderzoek over Veenendaal en Barneveld volgen, en andersom? Daar kun je niet vanzelfsprekend van uitgaan. In die zin is de Gelderse Vallei (en ook provincie Gelderland) best wel ‘los zand’ in vergelijking met regio’s als Friesland, Twente of Limburg die wél een sterke regionale identiteit hebben. Die spanning zit ook bij streekomroep XON nu ze naast Ede meerdere gemeenten moet bedienen.
Regio Foodvalley is vooral een bestuurlijk en economisch samenwerkingsverband. Dat maakt het nog geen herkenbare gemeenschap van lezers. De strategische fout was om dat gebied als uitgangspunt te nemen zonder voldoende vast te stellen welk publiek je daarmee kon bedienen. Dat staat naast de andere organisatorische problemen uit mijn evaluatie.
Het is niet voor niets dat de Edese Vos bewust koos voor de gemeente Ede: een afgebakend gebied waar inwoners concrete belangen delen en waarop we onze onderzoekscapaciteit kunnen richten. Ook Ede is heel divers. De verbinding hoeft dus niet te zitten in dezelfde overtuigingen, maar kan juist liggen in wat besluiten betekenen voor je eigen woonomgeving.
Ik heb deze bezwaren overigens al in januari 2019 aan de initiatiefnemers voorgelegd, nadat zij mij voor een leidinggevende rol hadden benaderd. De ambitie om onderzoeksjournalistiek op te bouwen deelde ik want dat ontbrak. Mijn zorgen gingen over de positionering en de uitvoering: grote ambities op papier, maar conceptueel zwak uitgewerkt. Een breed samengesteld team, onduidelijke verantwoordelijkheden en hoge verwachtingen die niet aansloten bij de beschikbare ervaring. In de rol waarvoor ze me benaderden kon ik daar ook geen enkele regie op voeren, want ze wilden de touwtjes zelf in handen houden en hebben mijn verbetersuggesties terzijde geschoven.
Ook plaatste ik vraagtekens bij de volgorde: eerst een subsidieproject optuigen en vervolgens iemand een verdienmodel laten zoeken. De projectleider moest draagvlak en inkomsten organiseren, maar had onvoldoende zeggenschap over de positionering en journalistieke kwaliteit waarop dat draagvlak moest rusten. Dat is het paard achter de wagen spannen.
Wat ik vooral betreur, is hoeveel geld en kansen hier verloren zijn gegaan. Met meer zelfreflectie bij de stuurgroep en ruimte voor kritische feedback had het project veel eerder kunnen worden bijgestuurd. Dat een andere aanpak wel kan werken, hebben we vervolgens met de Edese Vos laten zien.