Marc van der Woude
Sinds de Rekenkamer in 2016 kritiek uitte op de omgang met geheimhouding in Ede, heeft de gemeente haar regels aangescherpt. In 2023 werd een officieel protocol voor geheimhouding vastgesteld waarin openbaarheid als uitgangspunt is vastgelegd. De Edese Vos onderzocht in hoeverre deze nieuwe regels de praktijk daadwerkelijk hebben veranderd.
In 2016 was de conclusie van de Edese Rekenkamer helder en ongebruikelijk scherp. De gemeente Ede ging onzorgvuldig om met geheimhouding en besloten vergaderingen. Wettelijke regels werden onvolledig toegepast, besluiten tot geheimhouding waren summier gemotiveerd en stukken waarvan de geheimhouding was opgeheven, bleven vaak buiten het zicht van inwoners en pers. Het college beloofde beterschap. Zeven jaar later ligt er een uitgebreid geheimhoudingsprotocol.
Analyse uit 2016
Het rekenkamerrapport Stiekem uit 2016 stelde vast dat geheimhouding in Ede regelmatig werd toegepast zonder duidelijke wettelijke onderbouwing. Bij besloten bijeenkomsten was vaak onduidelijk wie het besluit had genomen en op welke grond. Ook ontbrak het aan vaste termijnen: geheimhouding werd opgelegd, maar niet systematisch heroverwogen.
Een belangrijk punt van kritiek was dat openbaarheid na afloop nauwelijks werd hersteld. Documenten waarvan de geheimhouding formeel was opgeheven, werden niet automatisch openbaar gemaakt. Daarmee werd democratische controle structureel bemoeilijkt.
Tijdlijn van aanpassing
Het college gaf destijds aan de aanbevelingen over te nemen. Pas na de invoering van de Wet open overheid (Woo) in 2022 kwam er beweging. In 2023 stelde de gemeente Ede een integraal Geheimhoudingsprotocol vast. Tussen de kritiek van de Rekenkamer weten de formele borging in dit protocol zit een periode van ongeveer zeven jaar.
Het protocol van 2023
Het nieuwe protocol is gebaseerd op de Gemeentewet en de Woo. Openbaarheid wordt expliciet benoemd als uitgangspunt, geheimhouding als uitzondering. In het document is nu vastgelegd dat:
- Geheimhouding alleen kan op expliciete wettelijke gronden;
- Besluiten gemotiveerd moeten worden;
- Termijnen verplicht zijn (vaak vijf jaar);
- Per alinea wordt beoordeeld of informatie geheim moet blijven.
Ruimte voor afweging
Hoewel de procedurele zorgvuldigheid hiermee is vergroot, blijft er ruimte voor bestuurlijke afwegingen. Het protocol benadrukt dat informatie die juridisch openbaar zou kunnen zijn, vanuit ‘integriteit’ of ‘zorgvuldigheid’ toch niet gedeeld hoeft te worden. Ook wordt het ambtsgeheim nadrukkelijk genoemd: ook zonder formeel besluit kan informatie feitelijk besloten blijven.
De vraag is hoe deze regels in de dagelijkse praktijk uitwerken. In hoeverre leidt de procedurele borging tot een grotere zichtbaarheid van bestuurlijke afwegingen voor inwoners?
De Edese Vos komt in een volgend artikel terug op de praktijk: hoe vaak en waar worden geheimhouding en beslotenheid daadwerkelijk toegepast in een doorsnee jaar?
Als de wil en de bereidheid tot openbaarheid en transparantie van bestuur ontbreken dan kun je protocollen en procedures bedenken tot je eens ons weegt. Als die wil en bereidheid er wél zijn, dan zijn procedures en protocollen eigenlijk overbodig.
De colleges, burgemeesters en raadsleden van Ede van de afgelopen decennia hebben blijk gegeven lak te hebben aan openbaarheid en transparantie, sterker nog: wet- en regelgeving is met de regelmaat van de klok overtreden.
Ik heb geen geloof dat de politici in Ede op dit punt erg veel zullen veranderen: een vos verliest wel z’n haren maar niet z’n streken.