Marc van der Woude
Grote plannen, stevige ambities. Maar de nieuwe collegepartijen krijgen te maken met een ontnuchterende realiteit. Het overdrachtsdocument laat zien: veel is simpelweg niet haalbaar.
In de aanloop naar de verkiezingen presenteerden de Edese politieke partijen programma’s vol ambities voor de toekomst van de gemeente. Van meer en sneller woningen bouwen tot investeren in de leefbaarheid van wijken – plannen die veelal geworteld zijn in oprechte idealen en gedeelde principes.
Maar wie het ‘Overdrachtsdocument 2026’ van de Edese ambtelijke top leest, ziet dat de partijen die nu een nieuwe coalitie proberen te vormen direct op de rem moeten trappen. De boodschap van de ambtelijke organisatie is ontnuchterend: “niet alles kan en zeker niet tegelijkertijd”. Door stikstofbeperkingen, een vol stroomnet en een naderend financieel tekort vanaf 2028 is de speelruimte voor de komende vier jaar al op voorhand beperkt.
Hoe de ambtelijke organisatie de keuzes richting geeft
Wat direct opvalt bij het lezen van dit lijvige document, is hoe de ambtelijke organisatie de beleidsruimte stevig inkadert. Opvallend is dat elk hoofdstuk afsluit met expliciete ambtelijke adviezen over de te maken keuzes. Daarmee beperkt de organisatie zich niet tot het beschrijven van de opgaven, maar geeft zij ook richting aan de afwegingen van het nieuwe bestuur.
Hier hoort wel een nuance bij. De ambtelijke organisatie grijpt niet de macht, maar schetst de feitelijke en wettelijke realiteit. En die realiteit heeft de politieke speelruimte sterk beperkt. De formerende partijen mogen de knopen doorhakken, maar de ambtenaren laten zien dat vrijwel alle makkelijke opties al van tafel zijn.
De illusie van financiële ruimte
Partijen met forse investeringswensen stuiten op een groot rekenkundig probleem. De gemeente Ede heeft een begroting van circa 500 miljoen euro, maar het grootste deel van dit budget ligt vast in wettelijke verplichtingen. Slechts 16% van de begroting is direct door de politiek beïnvloedbaar.
Daar komt bij dat de gemeente vanaf 2028 afstevent op een structureel financieel tekort. De komende jaren zal dus moeten worden bezuinigd of zullen belastingen moeten worden verhoogd om de begroting sluitend te krijgen en om reeds geplande grote investeringen – zoals de tientallen miljoenen kostende nieuwe brandweerkazerne aan de Peppelensteeg – te kunnen blijven betalen.
Harde grenzen: Ede zit deels op slot
Zelfs áls er geld zou zijn voor de ambities uit de verkiezingsprogramma’s, bepalen fysieke grenzen dat er momenteel op sommige vlakken simpelweg niet ontwikkeld kan worden. Ede wil en moet tot 2040 zo’n 15.000 woningen bouwen, waarvan 10.000 in Ede-stad.
De harde realiteit is echter dat het Edese stroomnet zijn maximale capaciteit heeft bereikt (netcongestie), wat leidt tot een reële dreiging van een aansluitstop voor nieuwe woningen en bedrijven. Daarnaast staat de natuur rond de Veluwe dermate onder druk door stikstof, dat vergunningen voor nieuwe projecten vaak vastlopen. Hier wordt de politieke speelruimte feitelijk begrensd door natuurregels en infrastructuur. Het ambtelijke stuk is daar helder in: “Zonder natuurherstel, geen ruimtelijke ontwikkeling”.
Welke maatregelen op tafel liggen
Wat betekent dit voor inwoners? Om de begroting sluitend te krijgen, worden in het document verschillende financiële knoppen benoemd waar de politiek aan kan draaien. In de praktijk betekent dit dat de politiek zwaar zal moeten leunen op lastenverzwaringen.
In het document worden ook voorbeelden gegeven van wat dergelijke maatregelen financieel kunnen opleveren én de inwoner kosten. Zo kan een verhoging van de Onroerendezaakbelasting (OZB) met 10% bijna 3,8 miljoen euro opleveren. Ook hogere parkeertarieven, hondenbelasting, leges en heffingen worden genoemd als opties om de financiën op orde te krijgen.
Minder individuele zorg, meer in de buurt
Ook in de zorg en ondersteuning verandert de koers onvermijdelijk. Het huidige zorgsysteem bereikt financieel en qua capaciteit zijn grenzen. Wie in de toekomst bij de gemeente aanklopt voor hulp, zal minder snel in aanmerking komen voor een zwaar, individueel zorgtraject. De gemeente wordt geadviseerd de norm te verleggen naar ‘collectief aanbod’; hulp in groepsverband, met meer nadruk op oplossingen binnen het eigen sociale netwerk of de buurt.
Conclusie: het worden vier magere jaren
De partijen die nu aan de formatietafel zitten, staan voor vier magere jaren. Landelijke regels, de staat van de natuur, het stroomnet en de financiële tekorten dwingen het nieuwe bestuur tot scherpe keuzes.
Dit overdrachtsdocument is dus een soort meetlat voor de komende maanden. Als het coalitieakkoord straks gepresenteerd wordt, zal blijken dat de échte politieke keuzes niet langer gaan over welke idealen kunnen worden uitgevoerd, maar over hoe de schaarse ruimte en middelen worden verdeeld.
Schrijf een reactie