Marc van der Woude
Mogen omroepbestuurders politiek actief zijn? Hoewel de wet het niet expliciet verbiedt, oordelen sectororganisaties en experts kritisch. Uit de recent verschenen Politieke Integriteitsindex 2025 blijkt bovendien dat ‘onverenigbare functies’ een van de grootste integriteitsrisico’s vormen in de Nederlandse gemeentepolitiek.
De combinatie van een bestuurlijke rol bij de publieke lokale Omroep 1/XON en een politieke kandidatuur leidde in Ede tot discussie.
Volgens governance-expert Stefan Peij, directeur van Governance Academy, draait goed bestuur niet uitsluitend om wat formeel is toegestaan, maar ook om vertrouwen. “In governance gaat het niet alleen om feitelijke belangenverstrengeling, maar ook om de schijn daarvan.” Hij benadrukt dat organisaties die met publiek geld werken extra zorgvuldig moeten zijn met hun onafhankelijkheid en rolverdeling. Inwoners moeten erop kunnen vertrouwen dat journalistieke keuzes onafhankelijk van politieke belangen worden gemaakt.
Ruben Landman, een van de betrokken omroepbestuurders, behaalde in 2017 een governance-certificaat bij het instituut van Peij. Volgens Peij verschuiven governance-normen voortdurend: wat juridisch nog kan, kan bestuurlijk onwenselijk worden wanneer de maatschappelijke norm strenger wordt.
VVD en CDA: ook landelijk koplopers
De kwestie in Ede staat niet op zichzelf. De Politieke Integriteitsindex (PII) laat zien dat ‘onverenigbare functies en bindingen’ met 39 gevallen de op één na grootste categorie integriteitsaffaires bij gemeenten is. Landelijk voeren het CDA en de VVD de lijst aan met elk zeven affaires in het afgelopen jaar.
Het is een structureel beeld: sinds de start van de index in 2013 wisselen deze twee partijen elkaar jaar in, jaar uit af aan de kop van de ranglijst. Dat in Ede de omroepbestuurders op de kieslijsten van precies deze twee partijen opduiken, past daarmee in een breder landelijk patroon waarbij de grenzen tussen publieke functies en politieke belangen bij deze partijen vaker vervagen.
Landelijke precedenten: dubbelrollen onder vuur
De index haalt specifieke zaken aan die de Edese situatie spiegelen. Zo kreeg de omroep Ongehoord Nederland (ON) een boete van het Commissariaat voor de Media vanwege de dubbelrol van redactielid Tom de Nooijer, die tevens raadslid in Oldebroek is. De toezichthouder oordeelde dat een directe binding tussen een redactie en een politieke partij ontoelaatbaar is.
Ook de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) noemde dubbelfuncties tussen politiek en lokale media onlangs “volstrekt onwenselijk” naar aanleiding van een raadslid in Lochem dat voor de lokale krant schreef. Volgens de NVJ is de onafhankelijkheid alleen gewaarborgd als het publiek de enige opdrachtgever is.
Sectororganisatie NLPO: “Niet wenselijk”
Ook binnen de sector van lokale publieke omroepen wordt politieke activiteit van bestuurders kritisch bekeken. Volgens Eric Horváth, directeur van sectororganisatie NLPO, bestaat er geen harde regel die kandidatuur verbiedt, maar is het niet verstandig. “Wij vinden het niet wenselijk dat mensen in het bestuur of de raad van toezicht van een lokale publieke omroep een actieve bijdrage leveren aan een politieke partij.”
Of iemand op een verkiesbare plaats staat of niet, maakt volgens hem geen verschil. “Op het moment dat je je kandidaat stelt, profileer je je publiekelijk politiek. Daarmee roep je de schijn van politieke beïnvloeding op.” Mocht een bestuurder daadwerkelijk in de gemeenteraad terechtkomen, dan is de keuze volgens hem duidelijk: “Dan moet je kiezen tussen de gemeenteraad en de omroep.”
Professionalisering en uitvoerende rollen
Het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (SVDJ) ziet de scheiding tussen bestuurlijke en politieke rollen als onderdeel van een broodnodige professionalisering. Projectleider Pelle Matla wijst op de risico’s: “Je hebt als bestuur vaak contact met de gemeente over financiering of erkenning van de omroep. Dat kan ingewikkeld worden als je tegelijkertijd bij een politieke partij zit die over die zaken beslist.” Volgens Matla is het voorkomen van zulke dubbelrollen een expliciet onderdeel van de ondersteuningsprogramma’s voor lokale omroepen.
Daarnaast wijst Horváth (NLPO) erop dat bestuurders idealiter ook geen uitvoerende rol hebben binnen de omroep, zoals het maken van programma’s of redactioneel werk. Bestuur en uitvoering horen volgens deze governance-principes duidelijk gescheiden te zijn om de onafhankelijkheid te waarborgen.
Graadmeter voor de toekomst
De praktijk bij lokale omroepen is vaak weerbarstig is, zeker bij organisaties die op vrijwilligers draaien. Toch is de trend onomkeerbaar. De komende jaren verandert de organisatie van lokale omroepen ingrijpend; de financiering verschuift van gemeenten naar het Rijk en omroepen fuseren tot grotere streekomroepen.
In dat nieuwe stelsel wordt de lat voor governance fors hoger gelegd. De discussie in Ede markeert daarmee de overgang van een lokale vrijwilligerscultuur naar professionelere journalistieke organisaties. Daarmee wordt de vraag die nu speelt ook een graadmeter voor de toekomst: hoe onafhankelijk moet de lokale publieke omroep zijn?
Schrijf een reactie