Gastauteur
Op 26 februari spreekt de gemeenteraad oordeelvormend over de herplaatsing van de ziekenbarakken op het kazerneterrein. Eerder ging de discussie vooral over het proces en de participatie. Volgens inwoner Peter Favier zou het moeten gaan over een fundamentelere vraag: wat betekent het om een monument te behouden?
Opinie
De discussie over de ziekenbarakken uit 1907 gaat vooral over het proces. Daarover heeft de Edese Vos eerder uitgebreid bericht. Ik wil het hier over iets anders hebben: wat betekent het eigenlijk om een monument te behouden?
De twee houten ziekenbarakken maakten deel uit van het kazerneterrein Ede-West. Ze werden gebouwd in opdracht van het toenmalige Ministerie van Oorlog en dienden als isolatiegebouwen voor besmettelijke patiënten. Ze zijn meer dan honderd jaar oud en behoren tot de laatste overgebleven houten militaire ziekenbarakken in Nederland. In 2019 kregen ze de status van gemeentelijk monument.
Dat betekent dat de gemeente zich heeft verplicht het erfgoed te beschermen. Maar wat beschermen we precies?
Een monument is meer dan materiaal
In de plannen zoals die nu voorliggen, worden de barakken geplaatst naast museum De Smederij, aan de Verbindelaarsweg. Ze komen naast elkaar te staan, terwijl ze oorspronkelijk achter elkaar stonden. De kleurstelling wijkt af van de historische situatie. Er komen zonnepanelen op het dak. Eén van de barakken krijgt aan de binnenzijde een extra isolerende wand. Beide krijgen een betonnen vloer.
Formeel blijven de barakken bestaan. Het hout wordt hergebruikt. Maar de historische opstelling, het karakter en de context verdwijnen.
Een monument is niet alleen een verzameling planken. Het is ook de ruimtelijke positie, de uitstraling, de manier waarop het verhaal wordt verteld. Als je die elementen fundamenteel wijzigt, moet je eerlijk durven vragen: blijft de monumentwaarde dan werkelijk overeind?
Wat wordt hier eigenlijk verteld?
Volgens de plannen worden de barakken gebruikt als ontmoetingsruimte voor veteranen, expositieruimte en opslag voor het Platform Militaire Historie Ede. Dat platform verricht waardevol vrijwilligerswerk en verdient respect. Maar in de erfpacht- en vergunningsstukken lees ik weinig terug over het verhaal van de ziekenbarakken zelf.
Wat gaan bezoekers straks horen? Dat dit ooit isolatiegebouwen waren, maar dat de opstelling, het interieur en de functie zijn aangepast? Is dat nog behoud, of is het decorbouw?
Als je een monument verplaatst, verandert en een nieuwe functie geeft, moet het historische verhaal centraal blijven staan. Anders gebruik je de monumentstatus vooral als rechtvaardiging voor een nieuw gebouw.
Vele tonnen en beperkt bereik
De investering in herplaatsing en inrichting loopt richting een miljoen euro, inclusief subsidies. Dat is gemeenschapsgeld.
Tegelijkertijd is het beoogde gebruik relatief beperkt. Het museum bij De Smederij is zes keer per maand geopend en ontvangt volgens het eigen jaarverslag tussen de vijf en twintig bezoekers per opening. Dat betekent dat een substantiële investering terechtkomt op een plek met een bescheiden publieksbereik.
Dat is geen verwijt aan de vrijwilligers. Het is een vraag aan de gemeenteraad: staat de investering in verhouding tot het maatschappelijke effect? Als het doel is om unieke militaire historie zichtbaar te maken, dan moet je ook durven kijken naar bereik, toegankelijkheid en continuïteit.
Lokaal of nationaal erfgoed?
De ziekenbarakken zijn niet alleen onderdeel van de Edese geschiedenis. Ze zijn gebouwd in opdracht van het Ministerie van Oorlog en maken deel uit van een bredere militaire bouwtraditie. In Nederland zijn vrijwel geen vergelijkbare houten barakken meer over.
Dat roept een principiële vraag op: overstijgt dit erfgoed de gemeentegrens?
Een plek als het Nationaal Militair Museum ontvangt jaarlijks honderdduizenden bezoekers en beschikt over professionele faciliteiten om militair erfgoed in context te tonen. Ik zeg niet dat dit de enige oplossing is, maar wel dat deze optie serieus onderzocht zou moeten worden voordat een onomkeerbaar besluit wordt genomen.
Als we spreken over uniek nationaal militair erfgoed, dan moeten we ook nationaal durven denken.
Beschermen vraagt consistentie
Wat mij bovendien steekt, is de inconsistentie in hoe we met monumenten omgaan. Bewoners van monumentale panden in Ede krijgen terecht strikte eisen opgelegd bij kleurgebruik en aanpassingen. Tegelijkertijd accepteert de gemeente bij deze barakken ingrepen die het historische beeld ingrijpend wijzigen.
Bescherming moet geen formaliteit zijn. Als je een monument aanwijst, moet je ook bereid zijn de consequenties daarvan te dragen.
Geen lichtvaardige keuze
De gemeenteraad staat voor een besluit dat in de praktijk onomkeerbaar is. Als de barakken in aangepaste vorm worden geplaatst, is de oorspronkelijke situatie definitief verdwenen.
Mijn oproep is daarom eenvoudig: kijk nog één keer kritisch naar de inhoudelijke monumentwaarde. Niet alleen naar het proces, niet alleen naar subsidies, maar naar de vraag wat we werkelijk willen bewaren.
Willen we kunnen zeggen dat we het hout hebben gered? Of willen we eerlijk kunnen zeggen dat we het erfgoed hebben behouden?
Peter Favier is bewoner van de wijk Prins Mauritskazerne en liefhebber van militaire historie.
